حکم شرعی تعیین جنسیت جنین در اسلام، نظرات مراجع شیعه و سنی

پیشرفت تکنیک های کمک باروری مانند IVF و PGD، امکانی را برای زوج های مسلمان فراهم کرده است که پیش از لانه‌گزینی جنین، از جنسیت فرزند آینده خود مطلع شوند و حتی آن را انتخاب کنند؛ اما این توانایی علمی، پرسش‌های عمیق فقهی را نیز به همراه داشته است: آیا انتخاب جنسیت فرزند از نظر اسلام جایز است یا دخالت در مشیت الهی محسوب می‌شود؟ در فقه شیعه، اکثر مراجع تقلید، تعیین جنسیت را ذاتاً جایز می‌دانند، به شرطی که با ارتکاب محرمات همراه نباشد. اما در فقه اهل سنت، اکثریت علما تعیین جنسیت غیرپزشکی (غیر از موارد پیشگیری از بیماری های وابسته به جنس) را به دلایلی مانند تغییر در خلقت الهی و بستن راه طبیعی تکثیر نسل جایز نمی‌دانند یا مکروه می‌شمارند. در ادامه این مقاله، فتاوای مستند مراجع تقلید شیعه، دیدگاه تفصیلی علمای اهل سنت، چالش های فقهی و پاسخ به شبهات رایج را با ارجاع به منابع دست‌ اول فقهی بررسی می‌کنیم. برای آشنایی بیشتر با شرایط انجام تعیین جنسیت در ایران و دریافت مشاوره تخصصی در زمینه درمان ناباروری با رعایت کامل موازین شرعی، می‌توانید با شرکت گردشگری سلامت رادینا در ارتباط باشید.⁠

چرا زوجین مسلمان درباره تعیین جنسیت جنین تردید دارند؟

از آنجا که اسلام یک دین کامل است و برای هر موضوعی فتوا دارد، مسلمانان ترجیح می‎دهند برای انجام هر کاری به خصوص چیزهای جدید و تازه فتواهای دینی راجع به آن را دانسته و براساس حکم خدا عمل کنند. ما اعتقاد داریم خداوند خالق و تعیین کننده هرچیز و تعیین کننده دختر یا پسر بودن فرزند است. از طرفی برخی از مسلمانان نگرانند که تعیین جنسیت نوعی دخالت در آفرینش الهی به شمار رود.

 برخی نیز فکر می‎کنند تعیین جنسیت تنها به دلایل پزشکی و برای جلوگیری از انتقال بیماری جایز است. در حالی که اسلام قوانین بسیار منعطفی داشته و برای هر موضوع جدید و به روزی فتواهای مناسب با شرایط دارد. بنابراین تردید و نگرانی شما طبیعی است اما اگر نظر مراجع تقلید مختلف به خصوص مرجع تقلید خود را بدانید، نگرانی شما کاملا رفع خواهد شد.

سمانه و حامد زوجی 37 و 40 ساله هستند. آن‎ها بعد از سال‏ ها زندگی مشترک تصمیم به بچه دار شدن گرفتند. آن‎ها دوست داشتند تنها فرزند آن‎ها دختر باشد، اما نگران حکم شرعی تعیین جنسیت بودند. سمانه می‏گوید خیلی نگران بودم که این کار دخالت در مشیت الهی و یک کار گناه باشد، به خاطر همین تردید زیادی در انجام آن داشتیم. در نهایت آن‎ها نظر مرجع تقلید خود را به طور دقیق بررسی کرده و متوجه شدند از نظر مرجع تقلید آن‎ها تعیین جنسیت در چارچوب موازین شرعی کاملا جایز است. آن‎ها اکنون یک دختر شش ماهه دارند.

بیشتر بخوانید: 21 سوال رایج درباره تعیین جنسیت جنین: پاسخ علمی به تمام ابهامات زوج ها

تعیین جنسیت جنین از نظر شرعی، حرام است یا حلال؟

اکثر فقهای معاصر اصل تعیین جنسیت را ذاتا حرام نمی‎دانند. البته شرایط و محدودیت هایی برای آن وجود دارد. انجام فرآیند نباید با ارتکاب گناه، رابطه جنسی نامشروع، نگاه و لمس نامحرم انجام شود. همچنین باید سلامت مادر و جنین در اولویت قرار گرفته و حتما از اختلاط نطفه جلوگیری شود.

یکی از آیاتی که در این باره بسیار مورد بحث قرار می‏گیرد، آیات 49 و 50 سوره شوری است. ترجمه ایه به این صورت است: "فرمانرویی آسمان‎ها و زمین از آن خداوند است. هرچه بخواهد می آفریند، به هر کس بخواهد دختر و به هر کس بخواهد پسر عطا می‎کند یا پسر و دختر هردو را نصیب آنان می‏سازد، هرکه را هم بخواهد نازا قرار می‎دهد. همانا او دانا و تواناست."

برخی تصور می‎کنند این آیه یعنی افراد نباید هرگونه تلاش برای تعیین جنسیت انجام دهند اما بسیاری از مفسران و فقهای معاصر چنین برداشتی ندارند. این افراد معتقدند که آیه بر حاکمیت مطلق خداوند بر نظام آفرینش تاکید دارد و استفاده انسان از اسباب طبیعی در طول اراده الهی است نه عرض آن. بری مثال اگر فردی دچار بیماری می‏شود، نباید بگوید این خواست الهی است و اگر دنبال درمان بروم یعنی با مخالف اراده خداوند عمل کرده ‎ام. بهره گیری از فناوری های پزشکی تا زمانی که در چارچوب احکام شرعی باشد، منافاتی با مشیت الهی ندارد.

حکم شرعی تعیین جنسیت از دید علمای شیعه

در میان اغلب فقهای شیعه اصل استفاده از فناوری ‏های نوین پزشکی تا زمانی که فعل حرام انجام نشود، جایز است. به همین دلیل در میان علمای شیعه موضوع مهم مقدمات انجام تعیین جنسیت است نه خود آن. براساس مباحث فقه پزشکی در آثار پژوهشی مراکزی مانند پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تعیین جنسیت اگر با رعایت چارچوب های اسلامی با هدف حفظ نسل، جلوگیری از ضرر و با حفظ کرامت انسانی انجام شود، پذیرفته شده است.

تعیین جنسیت جنین از دیدگاه آیت الله خامنه ‎ای

آیت الله خامنه ‎ای تعیین جنسیت جنین را فی النفسه جایز می‏دانند اما انجام آن را مشروط به رعایت احکام شرعی کرده اند. ایشان معتقدند اگر تعیین جنسیت بدون انجام کار حرامی مانند نگاه یا لمس غیر ضروری نامحرم نبوده و مفسده‏ای نیز بر آن مترتب نشود، انجام آن اشکال شرعی ندارد.

تعیین جنسیت جنین از دیدگاه آیت الله مکارم شیرازی

آیت الله مکارم شیرازی نیز اصل تعیین جنسیت جنین را مجاز می‎دانند، مشروط به آنکه انجام آن با احکام شرعی منافات نداشته باشد. براساس اسناد منتشر شده از دفتر ایشان، اگر تعیین جنسیت از روش های علمی انجام شده و مستلزم ارتکاب حرام نباشد، فی نفسه اشکالی ندارد. البته ایشان تاکید دارند که این فناوری نباید به ابزاری برای برهم زدن تعادل طبیعی جامعه یا ایجاد تبعیض میان دختر و پسر تبدیل شود.

تعیین جنسیت جنین از دیدگاه آیت الله سیستانی

آیت الله سیستانی نیز اصل تعیین جنسیت جنین را ممنوع نکرده اند اما بر رعایت کامل ضوابط شرعی تاکید دارند. براساس فتوای ایشان اگر تعیین جنسیت مستلزم نگاه یا لمس نامحرم نبوده و دیگر موازین شرعی به طور کامل رعایت شود، اصل انجام آن اشکال ندارد.

حکم شرعی تعیین جنسیت از دید علمای اهل سنت

در میان علمای اهل سنت اختلاف نظرهای بیشتری وجود دارد. اغلب فقهای اهل سنت اعتقاد دارند اگر این اقدام برای اهداف درمانی به خصوص جلوگیری از انتقال بیماری های ژنتیکی انجام شود، قابل قبول و جایز است. برای اهداف غیر پزشکی برخی علما اعتقاد دارند که این کار اگر در چارچوب موازین شرعی انجام شود، جایز است. برخی دیگر اعتقاد دارند تعیین جنسیت صرفا براساس سلیقه شخصی باید با احتیاط بیشتری بررسی شود.

در میان مذاهب چهارگانه اهل سنت نیز اختلاف نظرهای جزئی وجود دارد اما دیدگاه کلی را می‎توان به صورت زیر خلاصه کرد. البته توجه داشته باشید که این خلاصه برداشت کلی از مجموع آرای فقهای هر مذهب است و ممکن است در مذهبی که به طور کلی تعیین جنسیت جایز است، علمایی نیز آن را حرام بدانند.

• حنفی: اصل استفاده از فناوری‎های پزشکی در صورت رعایت ضوابط شرعی و نبود مفسده قابل بررسی است.
• مالکی: نسبت به تعیین جنسیت سلیقه ای و غیر ضروری احتیاط بیشتری داشته و بر حفظ نظم طبیعی آفرینش تاکید بیشتری دارد.
• شافعی: در موارد ضرورت درمانی مانند پیشگیری از بیماری‎های ارثی رویکرد مثبتی داشته و در موارد دیگر محتاط‎ تر است.
• حنبلی: بسیاری از فقهای معاصر این مذهب انتخاب جنسیت را فقط در صورت ضرورت پزشکی و رعایت احکام شرعی مجاز می‎دانند.

مصوبه مجمع الفقه الاسلامی

بر اساس اسناد فقهی در اهل سنت مجمع الفقه الاسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی، استفاده از فناوری های انتخاب جنسیت در موارد ضرورت پزشکی جایز است. این نهاد درباره استفاده گسترده و بدون ضابطه تعیین جنسیت صرفا به دلایل شخصی، هشدار داده و معتقد است این موضوع می‎تواند آثار اجتماعی نامطلوبی مانند برهم خوردن تعادل جمعیتی را به دنبال داشته باشد.

دیدگاه ابن باز درباره تعیین جنسیت جنین

بر اساس اسناد منتشر شده از دفتر ایشان، اصل استفاده از روش های پزشکی برای کمک به باروری و تعیین جنسیت به طور مطلق حرام نیست. اما ایشان بسیار تاکید دارند که این کار نباید با محرمات شرعی مانند کشف غیر ضروری عورت، اختلاط نطفه یا دستکاری غیر مجاز فرآیند تولید مثل همراه باشد. البته ایشان اعتقاد دارند استفاده بی رویه از این فناوری صرفا برای تحقق سلیقه شخصی می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اخلاقی داشته باشد.

دیدگاه ابن کثیر

با توجه به آن که ابن کثیر در قرن هشتم زندگی کرده است، ایشان نظر مستقیمی درباره تعیین جنسیت ندارد. با این حال ایشان در تفسیر آیات 49 و 50 سوره شوری تاکید دارد که دختر یا پسر بودن فرزند تحت اراده و مشیت خداوند است و هیچ استقلالی در برابر اراده الهی نیست. البته تفسیر این آیه را نمی‎توان به عنوان فتوای فقهی ایشان درباره روش های نوین تعیین جنسیت جنین معرفی کرد.

دیدگاه دارالافتا مصر

براساس فتوای دارالافتا مصر اصل تعیین جنسیت جنین اگر با اسپرم و تخمک زوجین قانونی و در چارچوب موازین اسلامی و بدون اختلاط نسب انجام شود، جایز است. این مرکز همچنین انجام آن را برای جلوگیری از انتقال بیماری های ژنتیکی قابل قبول می‎داند.

آیا بین فقه شیعه و سنی در این مورد اختلاف نظر وجود دارد؟

برخلاف تصور برخی افراد بین فقه شیعه و سنی درباره تعیین جنسیت جنین اختلاف بنیادینی وجود ندارد. هر دو دیدگاه اعتقاد دارند که این عمل نوین پزشکی ذاتا حرام نیست و حکم به شرایط استفاده از آن بستگی دارد.

تفاوت اصلی در میزان احتیاط استفاده غیر پزشکی است. اغلب علمای شیعه تعیین جنسیت جنین حتی با انگیزه شخصی را در چارچوب موازین شرعی جایز می‎دانند اما نهادهای اهل سنت اعتقاد دارند این موضوع باید با احتیاط بیشتری مورد بررسی قرار گیرد.

تعیین جنسیت با IVF از نظر شرعی

از نظر اغلب فقهای شیعه و سنی انجام IVF برای تعیین جنسیت اگر به طور کامل مطابق با ضوابط شرعی انجام شود، اشکالی ندارد.

در حال حاضر رایج ‎ترین و دقیق‎ ترین روش تعیین جنسیت جنین، لقاح آزمایشگاهی IVF به همراه بررسی ژنتیکی PGT است. در این روش جنین در آزمایشگاه تشکیل شده و سپس جنین با جنسیت مطلوب به رحم مادر منتقل می‏شود.

تعیین جنسیت با IUI از نظر شرعی

از نظر شرعی حکم IUI با سایر روش های درمان ناباروری تفاوت اساسی نداشته و اگر ضوابط شرعی در آن رعایت شود، مجاز است. روش IUI برخلاف روش IVF امکان قطعی تعیین جنسیت را فراهم نکرده و فقط شانس بارداری دختر یا پسر را افزایش می‎دهد.

بیشتر بخوانید: انواع روش های تعیین جنسیت جنین

تعیین جنسیت جنین در کدام کشورهای اسلامی مجاز است؟

قوانین مربوط به تعیین جنسیت جنین در کشورهای اسلامی مختلف براساس احکام شرعی، سیاست های بهداشتی، قوانین پزشکی، ملاحظات اخلاقی و حتی شرایط جمعیتی آن کشور تعیین می‏شود. به همین دلیل قوانین تعیین جنسیت در دو کشور با اکثریت مسلمان با یکدیگر تفاوت هایی دارد. به طور کلی در بیشتر کشورهای اسلامی تعیین جنسیت برای اهداف پزشکی قابل قبول بوده اما استفاده از آن برای ترجیح شخصی ممکن است محدودیت هایی داشته باشد. جدول زیر به مقایسه قوانین در کشورهای مختلف به شما کمک می‎کند.

بیشتر بخوانید: بهترین کشور برای تعیین جنسیت: مقایسه قانون، هزینه و نرخ موفقیت

جمع بندی

تعیین جنسیت جنین در چند سال گذشته در بسیاری از کشورهای جهان انجام می‏شود. این موضوع در میان مسلمان با تردیدهایی مواجه است و افراد نگرانند تعیین جنسیت منافاتی با اصول دینی نداشته باشد. براساس فتاوای مراجع تقلید شیعه، دیدگاه های اهل سنت و نهادهای معتبر اصل تعیین جنسیت جنین در اسلام ذاتا حرام نیست اما انجام آن به شرایط انجام، انگیزه و رعایت ضوابط شرعی بستگی دارد. همچنین چون اختلاف نظرات جزئی در این موضوع وجود دارد، بهتر است هرکس نظر مرجع تقلید خود را بررسی کند.

تماس با ما

برای دریافت هرگونه مشاوره و راهنمایی درباره تعیین جنسیت با ما تماس بگیرید:

03537283090 داخلی 232 شماره WhatsApp تلگرام فیسبوک ایمیل

سوالات متداول

آیا با انتخاب جنسیت فرزندم در کار خدا دخالت کرده ام؟

خیر از دیدگاه اغلب فقهای شیعه و اهل سنت، استفاده از روش های نوین پزشکی به معنای مقابله با اراده الهی نیست. همانطور که در صورت بیماری با استفاده از دارو و روش های نوین دیگر درمان می‏شوید، تعیین جنسیت نیز با رعایت احکام اسلامی اشکالی ندارد.

آیا فتوای مراجع تقلید شیعه در این بازه یکسان است؟

در اصل موضوع میان فتاوای مراجع تقلید شیعه اختلاف زیادی وجود ندارد. اغلب آن‎ها تعیین جنسیت را فی نفسه جایز می‎دانند، با این حال ممکن است اختلاف نظرهای کمی در جزئیات وجود داشته باشد.

آیا تعیین جنسیت فقط برای دلایل پزشکی (مانند بیماری‏های ژنتیکی وابسته به جنسیت) مجاز است؟

خیر در فقه اسلامی به خصوص شیعه بسیاری از مراجع علاوه بر موارد پزشکی تعیین جنسیت با انگیزه شخصی را نیز مجاز دانسته ‎اند. به شرط آنکه شرایط شرعی در آن به طور کامل رعایت شود.

آیا رضایت همسر در انتخاب جنسیت جنین شرط شرعی محسوب می‏شود؟

اگرچه در بسیاری از فتاوا رضایت همسر به عنوان شرط مستقل ذکر نشده اما تعیین جنسیت از نظر اخلاقی، حقوق خانواده و فرآیند درمان یک تصمیم مشترک بین زن و مرد است و باید با رضایت کامل هر دو نفر انجام شود.

آیا این عمل در همه کشورهای اسلامی از نظر شرعی یکسان تلقی می‏شود؟

خیر در کشورهای اسلامی قوانین تعیین جنسیت براساس قوانین اجرایی، ضوابط پزشکی، سیاست های بهداشتی و قوانین شرعی تعیین شده و با یکدیگر متفاوت است.