عمل پانکچر؛ مراقبت ها و تغذیه بعد از تخمک کشی

عمل پانکچر یا تخمک‌کشی، دومین گام از روند درمان ناباروری به روش آی‌ وی‌ اف است که به منظور استخراج تخمک از فولیکول تخمدان انجام می‌شود. در عمل پانکچر، پس از تحریک تخمدان‌ها با داروهای خاص، تزریق آمپول گنادوتروپین (HCG) صورت می‎گیرد تا فولیکول‌ها آماده تخمک کشی شوند. سپس، طی یک بیهوشی کوتاه‌مدت، مایع داخل فولیکول‌ها به همراه تخمک‌های داخل آن از طریق یک سوزن متصل به پروب، از راه واژن خارج می‌گردند. پس از آن، تخمک‌های باکیفیت در محیط آزمایشگاه با اسپرم شسته‌شده لقاح پیدا می‌کنند. در فرایند پانکچر همان‌طور که اقدامات پیش از تخمک کشی نظیر مصرف منظم داروها، خوردن غذاهای مقوی، عدم نزديكي قبل از پانكچر به مدت دو هفته و... اهمیت دارد، پس از عمل هم باید مراقبت‌هایی همچون استراحت 24 ساعته، مصرف مسکن و آنتی بیوتیک و استفاده منظم از سایر داروهای خوراکی و تزریقی را در پیش گرفت تا ضمن حفظ سلامت مادر، شانس موفقیت درمان افزایش یابد. در ادامه به بررسی بیشتر عمل تخمک کشی و مراقبت های مورد نیاز قبل و بعد از عمل می‌پردازیم.

بیشتر بخوانید: آشنایی با مراحل آی وی اف از اول تا آخر

تخمک کشی یا پانکچر چگونه انجام می شود؟

در پاسخ به این سوال که پانکچر چیست باید گفت که فرایند عمل تخمک‌کشی یا برداشتن تخمک (پانکچر تخمدان)، یک جراحی تهاجمی نیست؛ بلکه معمولاً بین 10 تا 15 دقیقه طول می‌کشد و بدون درد انجام می‌شود. برای انجام روند بازیابی تخمک‌ها، ابتدا با تجویز داروهای مسکن و آرام‌بخش، فرد تحت بیهوشی سبک قرار می‌گیرد. بدین ترتیب علاوه بر جلوگیری از درد، مشکلاتی نظیر استرس و انقباض عضلانی ناشی از آن نیز به وجود نمی‌آید.

با شروع عمل پانکچر تخمدان، پزشک به کمک سوزن متصل به پروب اولتراسوند، از طریق مسیر واژینال به سراغ تخمک‌های موجود در تخمدان‌ها می‌رود. این تخمک‌ها که از طریق سونوگرافی شناسایی و جایابی شده‌اند، توسط سوزن متصل به دستگاه مکش یا ساکشن به آرامی از فولیکول‌ها جدا و از بدن خارج می‌شوند. روند کار به این صورت است که سوزن مربوطه، فولیکول‌های شناسایی‌شده را سوراخ می‌کند و علاوه بر مایع درون آن‌ها تخمک را نیز بیرون می‌کشد.

لازم به ذکر است که فرایند پانکچر (follicular puncture) قبل از شروع تخمک‌گذاری و حدود ۳۴ الی ۳۶ ساعت (و گاهی تا ۳۷ ساعت) پس از تزریق هورمون گنادوتروپین (آمپول HCG) انجام می‌گیرد و طی آن، چندین تخمک در طی چند دقیقه برداشته می‌شود. سپس تخمک‌ها در لوله‌های آزمایشگاهی مخصوصی با نام و شماره اختصاصی ذخیره می‌گردد و به آزمایشگاه انتقال می‌یابد.

تخمک‌های جمع‌آوری‌شده توسط یک جنین‌شناس مورد بررسی قرار می‌گیرد و سپس طبق روش کمک‌باروری انتخابی با اسپرم لقاح می‌یابد؛ بدین صورت که در روش آی‌ وی‌ اف (IVF) پس از کشت در یک مایع مغذی، تخمک‌ها و اسپرم‌ها در کنار یکدیگر قرار داده می‌شوند و در روش میکرواینجکشن (ICSI) نیز اسپرم‌ها به داخل تخمک‌ها تزریق می‌گردند.

بانوانی که نمی‌دانند عمل تخمک کشی به چه صورت است ممکن است آمادگی دردها و گرفتگی‌های پس از آن را نداشته باشند، لذا این نکته را هم باید اضافه کرد که گاهی بعد از عمل تخمک‌کشی؛ فرد احساس فشار، دل‌درد یا پری می‌کند. همچنین پس از این فرایند، معاینه‌ای توسط پزشک بر روی دیواره واژن و تخمدان‌ها صورت می‌گیرد که جهت جلوگیری از خونریزی در آن‌ها یک عامل محرک نیز استفاده می‌شود. ضمناً در موارد نادری به علت عدم پاسخ به درمان پانکچر، تکنیک لاپاراسکوپی لگن برای تخمک‌کشی به کار می‌رود.

پروسه تحریک تخمک گذاری قبل از عمل پانکچر

پیش از اینکه عمل پانکچر روی فرد انجام شود، می‌بایست فرایند تخمک‌گذاری در خانم تحریک شود که اغلب بین 1 الی 2 هفته قبل از عمل پانکچر صورت می‌پذیرد. در طول این فرایند، داروهای خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد که موجب تحریک تخمدان و القای تخمک‌گذاری می‌شود؛ داروهایی نظیر:

• داروی تحریک تخمک گذاری شامل داروهای حاوی LH، FSH و یا ترکیبی از این داروها
• داروی پیشگیری از بلوغ زودرس تخمک‌های در حال رشد و جلوگیری از تخمک‌گذاری زودرس
• داروی بلوغ تخمک شامل تجویز گنادوتروپین جفتی (HCG) در حدود 8 تا 14روز پس از تحریک تخمدان‌ها

اقدامات قبل از عمل تخمک کشی (پانکچر)

قبل از انجام عمل پانکچر، رعایت مراقبت‌های عمومی و رعایت نکات بهداشتی اهمیت زیادی دارد:

• اقدامات اداری و قانونی

قبل از عمل، بیمار و همسرش باید فرم‌های مربوط به اتاق عمل را تکمیل کنند. همچنین اخذ رضایت‌نامه زوجین برای انجام بیهوشی و در صورت تمایل، فریز جنین الزامی است.

• آزمایش‌های ضروری

پیش از پانکچر، انجام آزمایش‌هایی نظیر هپاتیت B، هپاتیت C، HIV و آزمایش‌های انعقادی ضروری است تا شرایط ایمنی عمل و بیهوشی بررسی شود.

• تغذیه و ناشتایی

عمل تخمک‌کشی حدود ۳۶ تا ۳۷ ساعت پس از تزریق HCG انجام می‌شود. بیمار باید شب قبل از عمل، شام سبک میل کند و از ساعت ۱۲ شب به بعد تا زمان عمل ناشتا باشد.

• مراقبت‌های پزشکی

در صورت مصرف داروهای فشار خون، تیروئید یا بیماری‌های قلبی، داروها طبق روال قبلی ادامه داده شوند. بیماران مبتلا به دیابت باید پیش از عمل، مشاوره لازم را از پزشک دریافت کنند. رعایت رژیم غذایی سالم برای تقویت کیفیت تخمک توصیه می‌شود.

• بهداشت و آماده‌سازی فردی

استحمام و اصلاح موهای زائد بدن در شب قبل از عمل الزامی است. استفاده از مواد آرایشی، عطر، لوسیون بدن و لاک ناخن ممنوع است، زیرا می‌توانند با شرایط استریل اتاق عمل تداخل ایجاد کنند.

• محدودیت‌های جنسی

به بیماران توصیه می‌شود که در دو هفته قبل از تخمک‌کشی از برقراری رابطه جنسی خودداری کنند.

روز عمل تخمک کشی یا پانکچر

در روز عمل پانکچر، 1 الی 2 ساعت زودتر حاضر بودن در بیمارستان به افراد کمک می‌کند تا وقت کافی جهت طی نمودن مراحل اداری را داشته باشند. قبل از شروع عمل، بررسی فولیکول‌ها به کمک سونوگرافی صورت می‌گیرد تا از انجام فرایند تخمک‌گذاری و اندازه مناسب تخمک‌های موجود اطمینان حاصل شود؛ زیرا اگر سایز فولیکول برای تخمک کشی مناسب نباشد نمی‌توان مراحل درمانی را پیش برد. در مرحله بعد، بیمار درحالی‌که گان و کلاه مخصوص را پوشیده می‌بایست با مثانه خالی در اتاق عمل حاضر شود تا روند پانکچر تخمدان انجام گیرد.

مهم ترین مراقبت های بعد از عمل تخمک کشی

آشنایی با مراقبتهای بعد از عمل پانکچر برای گذراندن سریع دوره نقاهت ضرورت دارد. به طور کلی، تخمک‌کشی یک فرایند سبک و کم‌عارضه است که نیازمند بستری شدن یا مراقبت‌های پزشکی نیست؛ اما رعایت برخی اقدامات به پیشگیری از عوارض احتمالی و نیز بالا بردن شانس موفقیت درمان کمک خواهد کرد. بعضی از مراقبت های بعد از تخمک کشی عبارتند از:

مصرف داروهای تجویز شده پزشک

• استفاده از داروی ضد تهوع در صورت بروز تهوع
• مصرف مسکن‌هایی همچون استامینوفن یا شیاف دیکلوفناک
• استفاده از مکمل‌های پروژسترون به شکل تزریقی، خوراکی یا شیاف واژن برای آماده‌سازی رحم جهت لانه‌گزینی
• مصرف آنتی‌بیوتیک برای کاهش التهاب اندام‌های تناسلی و پیشگیری از عفونت
• عدم نزدیکی و رابطه جنسی تا ۲ هفته بعد از عمل تخمک‌کشی
• مراجعه به پزشک در صورت بروز درد شدید در نواحی زیر شکم، ورم شکم و یا تهوع شدید
• استفاده از متفورمین (گلومت) به تجویز پزشک در بانوان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
• مصرف دوز کمی از آسپرین، محلول تزریقی کلسیم و اگونیست‌های دوپامین تحت نظر پزشک
• توقف مصرف داروهای تزریقی به تشخیص پزشک در صورت سطح بالای استروژن یا رشد تعداد زیادی فولیکول
• جایگزین کردن گنادوتروپین با آگونیست‌های هورمون‌های آزادکننده آن نظیر لوپرول
• داشتن استراحتی ۲۴ ساعته

تخمک‌گذاری، در میان اقدامات روز قبل از تخمک کشی می‌بایست به برنامه تغذیه هم توجه کرد. بدین منظور بهتر است پیش از عمل پانکچر رژیم غذایی مناسبی اتخاذ شود که شامل موارد زیر اس

فریز کردن تخمک بعد از عمل پانکچر

با توجه به مطالب قبل تر، سایر تخمک‌های سالم و باکیفیت بعد از تخمک‌کشی فریز می‌شوند. در واقع، معمولاً ۸۰ درصد از تخمک‌های دریافت‌شده طی فرایند تخمک‌کشی بسیار باکیفیت، طبیعی، بالغ و مناسب انجماد هستند؛ لذا بلافاصله و طی حداکثر ۲۴ ساعت در آزمایشگاه منجمد می‌شوند تا در صورت تمایل زوج برای بارداری‌های بعد، بدون نیاز به انجام مجدد عمل پانکچر مورد استفاده قرار گیرند.

هزینه عمل پانکچر چقدر است؟

فرایند تخمک کشی یا پانکچر تنها یک مرحله از روند درمان ناباروری به کمک روش‌هایی همچون IVF است و معمولاً هزینه آن همراه با سایر مراحل درمان محاسبه می‌شود. البته در صورتی که هدف خانم از استخراج تخمک، ذخیره و فریز آن برای بارداری‌های آینده باشد، قیمت تمام‌شده کمتری را پرداخت خواهد کرد. این مبلغ از حدود 10 میلیون تومان شروع می‌شود و تا 30 میلیون تومان یا بیشتر ادامه می‌یابد. در شرایطی که بیمه شما درمان‌های ناباروری را پوشش دهد می‌توانید هزینه بسیار کمتری پرداخت کنید. بااین‌حال با توجه به تفاوت قیمت مراکز درمانی خصوصی و دولتی در شهرهای مختلف، بهتر است پیش از آغاز درمان از هزینه‌های مرکز مد نظرتان اطلاع پیدا کنید.

تحریک تخمک گذاری پیش از پانکچر

پیش‌تر اشاره شد که تحریک تخمدان‌ها جزو اقدامات روز قبل از تخمک کشی نیست و دست‌کم 1 تا 2 هفته مانده به روز عمل آغاز می‌شود. علت این امر، تسریع رشد و آماده‌سازی تخمک‌ها جهت استخراج در روز مشخصی می‌باشد. اگرچه می‌توان با زیر نظر گرفتن چرخه طبیعی قاعدگی نیز اقدام به برداشتن تخمک‌ها کرد؛ اما در روش طبیعی حداکثر یک تخمک بالغ یافت می‌شود و از طرفی انجام آن برای خانم‌هایی که عادت ماهانه نامنظم دارند میسر نیست. به منظور تحریک تخمک گذاری انواع مختلفی از داروها مورد استفاده قرار می‌گیرد که می‌توان آن‌ها را در سه دسته داروهای تحریک تخمدان، داروهای بلوغ تخمک و همچنین داروهای پیشگیری از تخمک گذاری زودرس جای داد.

داروهای تحریک تخمک گذاری

کلینیک‌های درمان نازایی از داروهای خوراکی و تزریقی گوناگونی برای تحریک تخمدان استفاده می‌کنند که یکی از آن‌ها قرص کلومیفن است. این قرص کم‌عارضه را می‌توان به تنهایی و یا همراه با هورمون‌های محرک فولیکول FSH و LH استفاده کرد و میزان دوز آن به تشخیص پزشک بستگی دارد. لتروزول داروی دیگری است که آن هم به تنهایی یا با آمپول‌های گنادوتروپین تجویز می‌شود.

داروهای بلوغ تخمک (HCG)

پرکاربردترین دارو برای کمک به بلوغ تخمک‌ها hCG است. آمپول گنارکس یا اچ سی جی ضمن کمک به رشد طبیعی فولیکول‌ها، موجب تحریک تخمدان و وقوع تخمک گذاری می‌شود و از همین رو، در روش‌ های درمان ناباروری مانند آی وی اف و روش آی یو آی کاربرد دارد. در بسیاری از اوقات، hCG همراه با اوروفولیتروپین و منوتروپین‌ها تجویز می‌شود تا به تقویت قدرت باروری زنان و درمان نازایی کمک کند.

داروهای جلوگیری از تخمک گذاری زودرس

از آن‌جایی که تعیین زمان دقیق تخمک گذاری برای انجام عمل پانکچر بسیار مهم است، دسته‌ای از داروها هم برای مدیریت زمان آزادسازی تخمک‌ها و جلوگیری از بلوغ زودهنگام آن‌ها استفاده می‌شوند. یکی از این داروها ستروتاید است که حاوی ماده فعال سترورلیکس می‌باشد. آمپول اورگالوتران یا گانیرلیکس نیز با پیشگیری از ترشح هورمون لوتئین‌ساز به تأخیر تخمک گذاری کمک می‌کند. همچنین آنتاگونیست GnRH ضمن رقابت با هورمون آزادکننده گنادوتروپین باعث کنترل و مدیریت آزادسازی LH و FSH می‌شود.

قبل از تخمک کشی چی بخوریم؟

با توجه به بروز حالاتی همچون افزایش وزن، تهوع، یبوست و تغییر اشتها طی دوران استفاده از داروهای تحریک تخمک‌گذاری، در میان اقدامات روز قبل از تخمک کشی می‌بایست به برنامه تغذیه هم توجه کرد. بدین منظور بهتر است پیش از عمل پانکچر رژیم غذایی مناسبی اتخاذ شود که شامل موارد زیر است:

مصرف سبزیجات برگ‌دار

• میوه‌های مختلف همچون انواع توت
• مصرف متعادل محصولات لبنی
• استفاده از دانه‌های مغذی
• مصرف ماهی
• غذاهای سرشار از فولیک اسید، سلنیوم، روی، آنتی‌اکسیدان‌ها و…
• خوراکی‌های حاوی ویتامین‌های A، D، C و E
• اجتناب از خوارکی‌های التهاب‌آور و کاهنده اکسیژن بدن مانند شکر، نمک، غذاهای سرخ‌شده، محصولات فراوری‌شده و گوشت اضافی
• اجتناب از غذاهای آلرژی‌زا
• مصرف روغن‌های گیاهی سالم به ویژه روغن زیتون
• مصرف روزانه ۴ تا ۶ لیوان آب
• اجتناب از مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار نظیر قهوه، کوکاکولا و چای

لازم به ذکر است که گاهی بانوان دارای چاقی، پیش از اقدام به بارداری شروع به کاهش وزن می‌کنند و این کاهش وزن با آغاز داروهای تحریک تخمک‌گذاری کندتر می‌شود؛ لذا این امر طبیعی است و نباید برای سرعت بخشیدن به کاهش وزن خود که مانع از تقویت تخمک قبل از پانکچر می‌شود، از مصرف مواد غذایی لازم خودداری نمود. همچنین باید دانست که از آغاز درمان ناباروری، همان الگوی تغذیه ویژه بارداری مورد استفاده قرار می‌گیرد. از بهترین خوراکی‌های پیشنهادی برای قبل از پانکچر تخمدان یا عمل تخمک‌کشی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ساندویچ تخم مرغ + ماست و شوید + گوجه فرنگی + نصف سیب یا موز

• جوجه کباب + سیب‌زمینی + سبزیجات بخارپز + گلاب و انجیر
• ساندویچ مرغ خانگی + نعناع و ماست + نصف سیب
• ماکارونی با مرغ و سبزیجات + نعناع و ماست + گلاب و انجیر

بعد از تخمک کشی چی بخوریم؟

از مهم‌ترین و موثرترین مراقبتهای بعد از عمل پانکچر باید به در پیش گرفتن یک برنامه غذایی مقوی و سالم اشاره کرد. خوراکی‌های متنوعی روی سلامتی شما پس از تخمک‌کشی اثر می‌گذارد که برخی از آن‌ها شامل موارد زیر است:

مصرف روزانه ۳ عدد سفیده تخم مرغ آب پز یا ۳ عدد سفیده با یک زرده نیمرو شده

• متعادل کردن مقدار مصرف پروتئین روزانه با مقدار مساوی از کربوهیدرات ها
• مصرف مواد غذایی با شاخص گلیسمی پایین
• مصرف مواد غذایی با فیبر زیاد
• مصرف روزانه اسیدهای چرب ضروری
• عدم مصرف کافئین
• مصرف غذاهای ارگانیک
• مصرف ۳ وعده غذایی و ۲ میان وعده
• مصرف سبزیجات و سالاد همراه با روغن زیتون
• خودداری از از خوردن خوراکی های شیرین
• مصرف زیاد مایعات شور مانند دوغ شور و آب
• مصرف خوراکی‌های حاوی نمک مانند چیپس، کشک، پفک شور، نمک و گوجه و…
•  افزایش مصرف آب و مایعات

عوارض عمل تخمک کشی

تخمک‌ کشی یا پانکچر تخمدان به دلیل استفاده از هورمون‌های مختلف برای تحریک تخمک‌گذاری، ممکن است عوارضی را به دنبال داشته باشد که در صورت بروز موارد جدی‌تر، بعد از تخمک کشی چند روز باید استراحت کرد تا این عارضه‌ها بهبود یابند. البته دردهای خفیف نیازی به استراحت مطلق یا مراجعه به پزشک ندارند و در عرض یک روز برطرف می‌شوند. اما برای عوارض حساسیت‌برانگیزتر می‌توان به پزشک مراجعه کرد که برخی از آن‌ها عبارتند از:

سندرم تحریک بیش‌ازحد تخمدان‌ها با عوارض ثانویه‌ مانند کم‌آبی بدن، لختگی خون، آسیب به کلیه‌ها و…

• شکل‌گیری کیست‌های تخمدانی در کمتر از ۱ درصد موارد و قابل درمان با جراحی
• بروز حساسیت مانند قرمزی و کبودی در محل تزریق
• واکنش نامناسب بدن به هورمون‌های تزریق‌شده و عدم توانایی بدن در کنترل سطح آن‌ها
• درد سینه‌ها هنگام لمس آن‌ها
• درد در ناحیه تخمدان
• آب آوردن شکم بعد از تخمک کشی
• گر گرفتگی و احساس گرمای شدید به همراه عرق کردن
• خونریزی
• عفونت به‌ویژه درصورت عدم تبحر پزشک
• خشک شدن واژن
• ضربان قلب سریع
• آسیب به رگ‌های خونی فرد اهداکننده تخمک در موارد نادری از عمل تخمک‌کشی
• مشاهده برخی علائم شبه‌یائسگی نظیر بی‌نظمی قاعدگی برای مدتی کوتاه

چه زمانی تخمدان ها پس از تخمک کشی به حالت نرمال برمی گردند؟

پس از عمل تخمک کشی به خصوص در مواردی که تعداد تخمک های برداشت شده از تخمدان ها زیاد باشد، تخمدان ها ورم کرده و فرد احساس درد شدید در ناحیه تخمدان دارد. این عوارض پس از بروز اولین پریود بعد از عمل تخمک کشی از بین خواهد رفت و تخمدان ها به حالت اول برمی گردند.

هایپر شدن بعد از تخمک کشی

هایپر شدن پس از عمل تخمک کشی، به معنای زیاد شدن تعداد تخمک های استخراج شده از تخمدان می باشد. در این موارد ممکن است عوارض پس از عمل تخمک کشی شدیدتر شود؛ به همین علت بیمار باید تحت نظر پزشک باشد. اغلب در این شرایط انتقال جنین صورت نمی گیرد. درواقع با تزریق هورمون گنادوتروپین به‌عنوان یک محرک، فولیکول‌های بالغ آزاد می‌شود که درصورت وقوع سندرم تحریک بیش‌ازحد تخمدان (OHSS) طی یک هفته پس از تزریق، هایپرشدن رخ می‌دهد. همچنین با آغاز بارداری و افزایش تولید هورمون‌ها، احتمال شدت یافتن این سندرم وجود دارد.

بیشتر بخوانید: سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS)؛ علائم، عوارض و درمان

آیا اولین پریودی بعد از تخمک کشی با تأخیر شروع می شود؟

تأخیر در پریود تحت تأثیر عوامل زیادی اتفاق می افتد. گاهی تأخیر در زمان شروع قاعدگی در افرادی که تجربه عمل تخمک کشی داشته اند، مشاهده شده است؛ اما این موضوع نگران کننده نیست.

آیا عمل تخمک کشی درد دارد؟

همان‌گونه که ذکر شد، عمل تخمک‌کشی یا پانکچر تحت بیهوشی خفیف یا بی‌حسی موضعی انجام می‌شود که به کمک تکنیک مبتنی بر پروپوفول صورت می‌گیرد. منظور از بیهوشی بر اساس پروپوفول، تزریق وریدی یک داروی آرام‌بخش _برخلاف بیهوشی عمومی_ می‌باشد که بدین ترتیب، هیچ دردی حین عمل پانکچر احساس نمی‌شود. اما باید توجه داشت در صورتی که فرد بعد از تخمک‌کشی دچار درد در ناحیه زیر شکم و لکه‌بینی باشد باید فوراً به پزشک مراجعه کند.

تنگی نفس بعد از تخمک‌کشی

تنگی نفس پس از عمل تخمک‌کشی (پانکچر) یک علامت هشداردهنده جدی از سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) شدید است و نیازمند مراجعه فوری و اورژانسی به پزشک می‌باشد.

طبق تأیید کلینیک مایو (Mayo Clinic)، این حالت زمانی رخ می‌دهد که مایعات از عروق خونی به حفره شکم یا فضای اطراف ریه‌ها نشت کرده و بر عملکرد تنفسی تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین، در صورت مشاهده این علامت، به‌ویژه اگر با درد شدید شکم، تهوع مداوم یا کاهش حجم ادرار همراه باشد، نباید منتظر ماند و بیمار باید بلافاصله تحت ارزیابی و مداخله پزشکی قرار گیرد.

جلوگیری از آب آوردن شکم بعد از تخمک‌کشی

پیشگیری از تجمع مایع در شکم (آسیت) پس از تخمک‌کشی، اساساً بر پایه مصرف رژیم غذایی سرشار از پروتئین، هیدراتاسیون کافی با مایعات حاوی الکترولیت و پیروی دقیق از داروهای پیشگیرانه تجویزی پزشک استوار است.

مصرف پروتئین بالا به افزایش فشار اسمزی خون کمک کرده و مانع از نشت مایعات به حفره صفاقی می‌شود. همچنین، پرهیز از فعالیت‌های سنگین و مدیریت مصرف سدیم (پرهیز از غذاهای فرآوری‌شده و بسیار شور، نه حذف کامل نمک) به حفظ تعادل مایعات بدن و کاهش خطر این عارضه کمک شایانی می‌کند.

بیشتر بخوانید: آیا فرایند آی وی اف (IVF) برای زنان دردناک است؟

علت نفخ بعد از تخمک‌کشی

نفخ و احساس پری یا سنگینی شکم پس از عمل پانکچر، یک پاسخ فیزیولوژیک طبیعی و مورد انتظار است که ناشی از بزرگ شدن موقت تخمدان‌ها، جابجایی خفیف مایعات و ترومای فیزیکی ناشی از خودِ عمل سوزن‌زنی می‌باشد. طبق تأیید مرکز پزشکی جانز هاپکینز (Johns Hopkins Medicine)، این احساس ناراحتی معمولاً در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول به اوج می‌رسد و به‌تدریج با استراحت نسبی، مصرف مایعات فراوان و اجتناب از غذاهای نفاخ (مانند حبوبات خیس‌نخورده، کلم یا نوشیدنی‌های گازدار) طی چند روز تا یک هفته فروکش می‌کند؛ مگر اینکه با درد فزاینده یا تب همراه شود که در این صورت نیازمند بررسی پزشکی است.

تخمک پوچ در پانکچر

پدیده «تخمک پوچ» یا سندرم فولیکول خالی در پانکچر، وضعیتی است که در آن فولیکول‌ها به اندازه مناسب رسیده‌اند، اما هنگام آسپیراسیون (مکش)، تخمکی از آن‌ها خارج نمی‌شود که می‌تواند ناشی از زمان‌بندی نامناسب تزریق آمپول آزادسازی (Trigger)، عوامل ژنتیکی یا مسائل فنی باشد.

اگرچه این اتفاق می‌تواند برای بیمار ناامیدکننده باشد، اما لزوماً به معنای ناباروری مطلق یا تکرار این اتفاق در آینده نیست؛ پزشکان با بررسی دقیق پروتکل دارویی، تغییر نوع یا زمان تزریق آمپول آزادسازی و تنظیم دوز داروها در سیکل‌های درمانی بعدی، می‌توانند شانس بازیابی موفق تخمک را به‌طور چشمگیری افزایش دهند.

رابطه جنسی بعد از عمل پانکچر (تخمک‌کشی)

رابطه جنسی واژینال پس از عمل پانکچر به‌طور کلی تا زمان شروع قاعدگی بعدی یا تأیید نهایی پزشک (معمولاً حداقل ۱ تا ۲ هفته) به‌شدت ممنوع است و باید از آن پرهیز کامل شود. این ممنوعیت که در اصطلاح پزشکی، استراحت لگنی (Pelvic Rest) نامیده می‌شود، به سه دلیل حیاتی اعمال می‌گردد:

1. خطر پیچ‌خوردگی تخمدان (Ovarian Torsion): تخمدان‌ها پس از دریافت داروهای تحریک‌کننده، بسیار بزرگ، سنگین و حساس شده‌اند و هرگونه فعالیت فیزیکی شدید یا ضربه در حین رابطه جنسی، خطر چرخش و پیچ‌خوردگی تخمدان را که یک اورژانس جراحی دردناک و خطرناک است، به‌شدت افزایش می‌دهد.
2. خطر عفونت: دهانه رحم و بافت واژن پس از عمل حساس هستند و رابطه جنسی می‌تواند باکتری‌ها را به سمت رحم هدایت کرده و خطر عفونت لگنی را بالا ببرد.
3. پیشگیری از بارداری ناخواسته: اگر قرار باشد انتقال جنین تازه (Fresh Transfer) انجام شود، وجود اسپرم در این بازه زمانی می‌تواند منجر به لقاح طبیعی و ایجاد یک بارداری چندقلوی پرخطر و غیرقابل‌کنترل شود.

پزشکان توصیه می‌کنند در این دوره تنها به معاشقه سطحی، بدون هیچ‌گونه دخول یا فشار به ناحیه شکم و لگن بسنده شود و در صورت بروز هرگونه درد شدید شکمی یا لکه‌بینی، فوراً با مرکز درمانی تماس گرفته شود.

چه زمانی بعد از عمل تخمک کشی به پزشک مراجعه کنیم؟

پس از عمل تخمک کشی یا فرایند پانکچر تخمدان در صورت مشاهده علائم زیر، باید بلافاصله به پزشک مراجعه کرد:

تب بیشتر از ۲۸ درجه سانتیگراد

• تورم شکم یا احساس درد شدید در بخش هایی از آن
• حالت تهوع شدید یا استفراغ مداوم
• وجود مشکل در دفع ادرار یا دفع ادرار دردناک
• خونریزی شدید از واژن

بیشتر بخوانید: قبل و بعد از انتقال جنین چه باید کرد؟

تخمک اهدایی؛ روشی جایگزین و مؤثر

باید اشاره کرد که گاهی هیچ‌یک از روش‌های مذکور برای استخراج تخمک مؤثر واقع نمی‌شود؛ لذا در این موقعیت می‌توان از گزینه تخمک اهدایی استفاده نمود. طی چنین روشی نیز برای دریافت تخمک از اهداکننده، ابتدا تزریق HCG در زمان مشخصی انجام می‌شود. سپس با انجام آسپیراسیون تخمدانی از مسیر واژن، پزشک تخمک را از تخمدان‌ها خارج می‌سازد که این روند با سوزن متعلق به پروب سونوگرافی صورت می‌گیرد. طی فرایند دریافت تخمک از اهداکننده نیز که حدود ۳۰ دقیقه به طول می‌انجامد، بدون نیاز به بستری پس از عمل تنها بی‌حس‌کننده یا آرام‌بخش به وی داده می‌شود.

بیشتر بخوانید: بارداری با گرفتن تخمک اهدایی؛ مراحل، هزینه و درصد موفقیت

جمع بندی

زوج‌هایی که به دلیل ضعف اسپرم مرد یا مشکلات تخمک‌گذاری در زن امکان بارداری طبیعی را ندارند می‌توانند از روش لقاح آزمایشگاهی برای ایجاد جنین سالم و انتقال آن به رحم استفاده نمایند. برای این کار لازم است تخمک از زن و اسپرم از مرد دریافت شود که فرایند استخراج تخمک یا پانکچر به آمادگی‌های زیادی نیاز دارد. در کنار تجویز نوع و دوز مناسبی از داروهای تحریک تخمدان توسط پزشک، رعایت برخی مراقبت‌های قبل و بعد از تخمک کشی هم برای افزایش احتمال موفقیت آن ضروری است. به همین منظور زوجین می‌بایست در روزها و هفته‌های پیش و پس از پانکچر، تمام توصیه‌های پزشکی را به دقت اجرا کنند و در صورت بروز هرگونه عارضه پیش‌بینی نشده فوراً به یک متخصص مراجعه نمایند.

تماس با ما

برای دریافت هرگونه مشاوره و راهنمایی درباره عمل پانکچر با ما تماس بگیرید:

03537283090 داخلی 232 شماره WhatsApp تلگرام فیسبوک ایمیل

سوالات متداول درمورد عمل پانکچر

آیا عمل پانکچر دردناک است؟

خیر، برای انجام عمل پانکچر معمولاً یک آرام‌بخش وریدی به فرد تزریق می‌شود که با بی‌حسی موضعی از هرگونه درد در طول تخمک کشی جلوگیری می‌کند. اما چند ساعت پس از استخراج تخمک و به مدت یک شبانه روز پس از عمل ممکن است درد و گرفتگی خفیفی احساس شود که طبیعی است و جای نگرانی ندارد.

چه غذاهایی بعد از تخمک کشی مفید است؟

پس از تخمک کشی محدودیت غذایی جدی و خاصی وجود ندارد؛ اما بهتر است مواد غذایی سرشار از پروتئین و فیبر نظیر تخم مرغ و سبزیجات را به همراه آب و مایعات مقوی بخورید و مصرف کافئین و خوراکی‌های شیرین را به حداقل برسانید.

آیا تخمک کشی باعث کاهش ذخیره تخمدان می شود؟

خیر، در فرایند تخمک کشی یک یا چند تخمک استخراج می‌گردد و طبیعتاً این به معنای کاهش تعدادی از فولیکول‌ها است؛ اما از آن‌جایی که تخمدان‌های زنان هزاران فولیکول نابالغ را در خود نگه می‌دارند، این استخراج تغییر خاصی در ذخیره تخمدانی ایجاد نمی‌کند و حتی به بانوانی که کمبود تخمک دارند توصیه می‌شود از این روش برای ذخیره و فریز تخمک‌های باقی‌مانده استفاده نمایند.

آمپول دکارلین چیست و چرا قبل از پانکچر تجویز می‌شود؟

آمپول دکارلین (Decapeptyl) معمولاً برای تحریک نهایی تخمک‌گذاری استفاده می‌شود. پزشک آن را حدود ۳۶ ساعت قبل از تخمک‌کشی تزریق می‌کند تا فولیکول‌ها به بلوغ نهایی برسند و زمان پانکچر به‌درستی تنظیم شود. این دارو نقش مهمی در هماهنگی زمان تخمک‌کشی دارد.

آیا پیاده‌روی بعد از تخمک‌کشی مجاز است؟

بله، اما باید در حد سبک و محدود باشد.چرا که حرکات سنگین ممکن است به تخمدان‌هایی که تحت تحریک بوده‌اند، فشار وارد کند.

چند روز استراحت بعد از پانکچر لازم است؟

در بیشتر موارد، ۲۴ تا ۴۸ ساعت استراحت نسبی کافی است. اگر بعد از پانکچر با درد شدید، تهوع، نفخ زیاد یا خونریزی مواجه شدید، باید استراحت طولانی‌تری داشته باشید و به پزشک اطلاع دهید.

آیا بعد از تخمک‌کشی غسل کردن مجاز است؟

در صورتی که از لحاظ شرعی نیاز به غسل دارید (مثلاً بعد از جنابت یا پایان عادت ماهانه)، غسل کاملاً مجاز است و از نظر پزشکی نیز منعی ندارد. فقط توصیه می‌شود از نشستن طولانی در وان آب داغ اجتناب شود.

چرا بعد از تخمک‌کشی نباید رابطه جنسی داشت؟

رابطه جنسی بلافاصله پس از پانکچر ممکن است باعث افزایش ریسک عفونت لگنی، پارگی فولیکول‌ها یا پیچ‌خوردگی تخمدان‌ها شود. همچنین تخمدان‌ها بزرگ و حساس هستند و باید چند روز برای بازگشت به وضعیت طبیعی زمان بگذرد.

چند روز بعد از تخمک کشی میتوان رابطه داشت؟

در صورت عدم وجود درد، خونریزی یا عارضه خاص، حدود ۳ تا ۵ روز بعد از پانکچر می‌توان به رابطه جنسی بازگشت. البته در دوره‌های IVF، زمان دقیق رابطه باید با مشورت پزشک مشخص شود.

علائم آب آوردن شکم پس از تخمک‌کشی چیست؟

این وضعیت که به آن هایپراستیمولیشن تخمدانی (OHSS) گفته می‌شود، می‌تواند با نشانه‌هایی مانند نفخ و احساس سنگینی شکم، افزایش ناگهانی وزن، درد در ناحیه شکم یا لگن و تهوع یا تنگی نفس ظاهر شود. در صورت بروز این علائم باید سریعاً به پزشک مراجعه کرد.