مراحل درمان ناباروری، راهنمای کامل درمان در زنان و مردان

تشخیص ناباروری و شروع مسیر درمان می‌تواند یکی از پراسترس‌ترین و احساسی‌ترین دوران‌های زندگی هر زوجی باشد. بسیاری از افراد تصور می‌کنند درمان ناباروری مستقیماً با عمل‌های سنگین و پرهزینه مانند IVF آغاز می‌شود، در حالی که واقعیت پزشکی چیز دیگری است.

مسیر درمان ناباروری یک فرآیند پلکانی، مشترک بین زن و مرد و کاملاً شخصی‌سازی‌شده است. این مسیر معمولاً از ارزیابی دقیق و تشخیص علت در هر دو زوج آغاز می‌شود. سپس به سراغ اصلاح سبک زندگی و درمان‌های دارویی ساده می‌رود. در صورت عدم پاسخ، شامل روش‌های کمک‌باروری سطح یک مانند IUI (تلقيح داخل رحمی)، IVF (لقاح آزمایشگاهی) و ICSI (میکرواینجکشن) یا جراحی‌های تخصصی (مانند Micro-TESE برای مردان) ختم می‌شود. از آنجا که حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد علل ناباروری مربوط به فاکتورهای مردانه است، بررسی همزمان مرد و زن یک اصل غیرقابل‌مذاکره است. برای همراهی در این مسیر، می‌توانید روی پشتیبانی شرکت گردشگری سلامت رادینا حساب کنید.

چه زمانی باید برای درمان ناباروری اقدام کرد؟

پاسخ این سوال به سن افراد بستگی دارد. در حالت معمول اگر سن زن زیر 35 سال باشد و بعد از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری بارداری اتفاق نیفتد، باید برای بررسی تخصصی به پزشک مراجعه کرد. اگر زن بالای 35 سال داشته باشد، بعد از شش ماه رابطه جنسی منظم و باردار نشدن، علت ناباروری باید توسط پزشک متخصص بررسی شود.

البته این زمان بندی به معنای آن نیست که حتما باید تا یک سال یا شش ماه صبر کنید. اگر از قبل مشکلاتی مانند پریودهای نامنظم، انسداد لوله های رحمی، سابقه جراحی لگن، پریود نامنظم یا اندومتریوز دارید از همان ابتدای اقدام به بارداری بهتر است به پزشک مراجعه کنید.

اولین مرحله درمان ناباروری

بدون شک اولین قدم در درمان ناباروری پیدا کردن علت و عوامل موثر بر کاهش شانس بارداری است. براساس راهنمای ASRM پزشک باید در ارزیابی اولیه حداقل سه موضوع اصلی تخمک گذاری، ساختار و باز بودن مسیر دستگاه تناسلی زن و وضعیت اسپرم مرد را بررسی کند.

ارزیابی زن و مرد باید به صورت موازی و همزمان انجام شده تا مشخص شود علت اصلی ناباروری در مرد یا زن است. پزشک معمولا در این مرحله درباره سابقه پزشکی و جراحی، سابقه ناباروری در خانواده، الگوی قاعدگی، بارداری ها یا سقط جنین های قبلی، داروهای مصرفی، زمان و تعداد دفعات رابطه جنسی و سبک زندگی زن و مرد سوالاتی می پرسد.

بررسی های اولیه ناباروری در زنان

در بررسی اولیه ناباروری در زنان پزشک باید چرخه قاعدگی و تخمک گذاری، آزمایش های هورمونی، سونوگرافی رحم و تخمدان و ذخیره تخمدان زن را بررسی کند. همچنین در این مرحله پزشک ممکن است وضعیت باز بودن لوله های رحمی و وضعیت حفره رحم را نیز مشاهده کند.

البته در این مرحله نیازی نیست که همه زنان تمام آزمایش های بالا را انجام دهند، بلکه پزشک براساس سن، علائم، سابقه بیماری و نتایج معاینه تعدادی از آزمایش های لازم را تجویز می کند.

بررسی های اولیه ناباروری در مردان

بررسی ناباروری در مردان نیز معمولا با معاینه سپس آنالیز مایع منی یا اسپرموگرافی شروع می شود. در این آزمایش، اسپرم مردان از نظر تعداد، ساختار و سرعت حرکت مورد بررسی قرار می گیرد. همچنین در این مرحله با توجه به سابقه پزشکی مردان، آزمایش های هورمونی، بررسی انسداد مسیر خروج اسپرم، بررسی واریکوسل و آزمایش های ژنتیکی نیز تجویز می شود.

مراحل درمان ناباروری در زنان

بعد از مشخص شدن علت ناباروری پزشک بهترین و مناسب ترین روش درمان را در زنان پیشنهاد می دهد. از جمله مهم ترین این مراحل می توان به موارد زیر اشاره کرد:

درمان مشکلات تخمک گذاری

اختلال در تخمک گذاری می تواند به دلایل مختلفی مانند سندروم تخمدان پلی کیستیک، اختلالات هورمونی یا برخی مشکلات متابولیک ایجاد شود. درمان در این حالت از روش های مختلفی مانند اصلاح عوامل زمینه ای، استفاده از داروهای تحریک تخمک گذاری و در برخی موارد روش های کمک باروری استفاده می شود. انتخاب نوع دارو و دوز آن در این روش بسیار مهم و اصولی بوده و باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

درمان مشکلات رحم و لوله های رحمی

مشکلات رحم و لوله های آن از رسیدن اسپرم به تخمک و لانه گزینی جلوگیری می کند. بسته به نوع مشکل از درمان های مختلفی مانند جراحی یا درمان بیماری های زمینه ای استفاده می شود. برای تشخیص دقیق نوع مشکل در این نوع درمان معمولا از تصویربرداری و بررسی های تخصصی استفاده شده و نوع درمان با توجه به محل و شدت مشکل، سن شخص و دیگر عوامل موثر انتخاب می‌شود. در مواردی که انسداد لوله‌های رحمی قابل رفع نباشد یا جراحی پاسخ‌گو نباشد، عمل IVF به عنوان جایگزین طبیعی مسیر لقاح توصیه می‌شود.

درمان کاهش ذخیره تخمدان و مشکلات کیفیت تخمک

کاهش ذخیره تخمدان باعث کاهش شانس بارداری می شود اما به معنای ناباروری قطعی نیست. برای بررسی این مشکل از سونوگرافی و آزمایش استفاده می شود و نتیجه آن ها در کنار سن، سابقه پزشکی و بیماری های زمینه ای مورد بررسی قرار می گیرد.

در این روش زمان بسیار مهم است و پزشک از طریق درمان دارویی به شکل خوراکی یا تزریق درمان را پیگیری می کند. در این روش در صورت نیاز فریز تخمک یا روش های کمک بارداری مانند IVF نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.

بیشتر بخوانید: آیا درمان ذخیره تخمدان کم امکان پذیر است؟

درمان ناباروری زنان با روش های کمک باروری ART

روش های ART مجموعه تکنیک هایی مانند IVF یا IUI و ICSI هستند که شانس بارداری را به شکل قابل توجهی افزایش خواهند داد. انتخاب هر کدام از روش های ART باید با توجه به علت ناباروری، سن، وضعیت لوله های رحمی، ذخیره تخمدان، کیفیت اسپرم و سابقه بیماری پزشکی زن و مرد انتخاب شود.

مراحل درمان ناباروری در مردان

بر اساس اطلاعات انجمن پزشکی تولید مثل آمریکا AUA مردانی که نتیجه غیر طبیعی در آزمایش مایع منی خود دارند، باید به طور تخصصی ارزیابی شده و درمان اصولی براساس علت ناباروری انتخاب شود. در حالت کلی علت های ناباروری در مردان و درمان آن در ادامه آورده شده است.

درمان کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم

کاهش تعداد اسپرم و کیفیت آن شانس بارداری طبیعی را کاهش می دهد. در موارد خفیف پزشک ممکن است روش های طبیعی مانند ترک سیگار و مواد مخدر، کاهش وزن، جلوگیری از گرمای بیش از اندازه بیضه و برخی داروهای تقویتی را پیشنهاد کند.

در صورت وجود اختلالات هورمونی یا بیماری های زمینه ای باید درمان اختصاصی نیز انجام شود. در صورتی که روش های درمان بهبود کیفیت اسپرم موثر واقع نشود و کیفیت اسپرم بسیار پایین باشد، روش های کمک باروری نیز توصیه خواهد شد.

درمان واریکوسل در ناباروری مردان

واریکوسل گشاد شدن غیر طبیعی وریدهای اطراف بیضه است که در برخی مردان می تواند باعث اختلال در تولید اسپرم یا کاهش کیفیت آن شود. البته وجود واریکوسل به تنهایی به معنای ناباروری یا نیاز فرد به جراحی نیست. پزشک باید توسط پزشک متخصص معاینه شده و با توجه به شدت مشکل، علائم، وضعیت باروری و بررسی نتایج آزمایش اسپرم درمان مناسب پیشنهاد شود. در صورت نیاز جراحی واریکوسل باید توسط متخصص اورولوژی یا ناباروری مردان انجام شود.

بیشتر بخوانید: واریکوسل چیست و چه علائمی دارد؟

درمان آزو اسپرمی یا اسپرم صفر

آزواسپرمی به شرایطی گفته می شود که در مایع منی مرد اسپرمی وجود ندارد. این وضعیت ممکن است به دلیل انسداد مسیر خروج اسپرم یا اختلال در تولید اسپرم در بیضه ها اتفاق بیفتد. بنابراین روش درمان با توجه به علت آن متفاوت است.

اگر مشکل ناشی از انسداد باشد، می توان از جراحی برای درمان استفاده کرد. در مواردی که اسپرم در بیضه تولید می شود اما وارد مایع منی نمی شود، روش های استخراج اسپرم از اپیدیدیم یابیضه پیشنهاد می شود. همچنین اگر علت نبود اسپرم در منی اختلالات هورمونی باشد، درمان دارویی مورد استفاده قرار می گیرد.

بیشتر بخوانید: راه های درمان اسپرم صفر برای بارداری

استفاده از روش های کمک باروری برای ناباروری مردان

وقتی اختلال اسپرم شدید باشد یا درمان های قبلی موثر واقع نشود، می توان از روش های کمک باروری استفاده کرد. روش IUI در موارد اختلال خفیف تا متوسط اسپرم مورد استفاده قرار گرفته و اسپرم به رحم زن تزریق می شود. در مشکلات شدیدتر می توان از IVF به همراه ICSI استفاده کرد.

در ICSI یک اسپرم به طور مستقیم داخل تخمک زن تزریق شده و لقاح بیرون از رحم انجام می شود. این روش زمانی که تعداد اسپرم بسیار کم بوده یا اسپرم از طریق جراحی از اپیدیدیم یا بیضه به دست آمده باشد، درمان مناسبی خواهد بود.

درمان ناباروری زمانی که علت مشخص نیست

گاهی اوقات حتی پس از بررسی های لازم باز هم علت ناباروری مشخص نیست. به این حالت ناباروری با علت نامشخص یا Unexplained Infertility گفته می شود. در این حالت پزشک به شخص پیشنهاد می کند بر روی عوامل قابل تغییر مانند وزن مطلوب، کاهش مصرف دخانیات، الگوی خواب مناسب، تکنیک های کاهش استرس را مورد استفاده قرار دهد.

در صورت مناسب بودن شرایط، پزشک ممکن است از داروهای تحریک تخمدان همراه با روش هایی مانند رابطه زمان بندی شده استفاده کند. در صورتی که تغییر سبک زندگی بعد از مدتی منجر به بارداری نشده و هنوز هم علت ناباروری مشخص نیست، روش های کمک باروری مانند IVF یا ICSI می توانند به درمان ناباروری کمک کند.

عوامل موثر بر موفقیت درمان ناباروری

موفقیت درمان ناباروری به عوامل مختلفی بستگی دارد. سن زن یکی از عوامل موثر بر شانس بارداری است. با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک در زنان کاهش پیدا کرده و احتمال اختلالات کروموزومی بیشتر می شود.

در کنار سن، ذخیره تخمدان، وضعیت رحم، کیفیت اسپرم، وزن و BMI بدن، سبک زندگی و سابقه بیماری های ژنتیکی بر موفقیت درمان ناباروری تاثیرگذار خواهد بود.

مریم 36 ساله می گوید بعد از چند ماه اقدام به بارداری برای بررسی علت به پزشک مراجعه کردم. بعد از انجام آزمایش های لازم پزشک عنوان کرد که همه چیز از تعداد تا کیفیت تخمک و سلامت رحم مناسب و طبیعی است و علت ناباروری نامشخص است. مریم می گوید پزشک راجع به سبک زندگی سوالاتی از من پرسید. او از من خواست ساعت خواب خود را منظم کنم، مصرف سیگار را کنار بگذارم، روزانه نیم ساعت پیاده روی کنم و با تکنیک های تنفس و ذهن آگاهی استرس ناباروری را از خود دور کنم. مریم می گوید تنها سه ماه بعد عادت ماهیانه من عقب افتاد و بعد از انجام آزمایش متوجه شدم که باردار هستم. مریم حالا مادر یک دختر یک ساله است.

جمع بندی

ناباروری در مردان و زنان دلایل مختلفی دارد. در گام اول زن و مرد هردو باید به طور همزمان و موازی مورد بررسی قرار گیرند تا مشخص شود مشکل ناباروری مربوط به چه کسی است. سپس باید علت ناباروری در زن یا مرد به طور دقیق مورد بررسی قرار گرفته و سپس درمان تخصصی با توجه به مشکل انجام شود. در زنان درمان می تواند شامل درمان اختلال تخمک گذاری، مشکلات رحم و لوله رحم و استفاده از روش های کمک باروری و در مردان درمان واریکوسل، بازیابی اسپرم و درمان اختلالات اسپرم باشد.

تماس با ما

برای دریافت هرگونه مشاوره و راهنمایی درباره درمان ناباروری با ما تماس بگیرید:

03537283090 داخلی 232 شماره WhatsApp تلگرام فیسبوک ایمیل

سوالات متداول

اولین قدم برای شروع درمان ناباروری چیست؟

اولین قدم مراجعه به متخصص، انجام ارزیابی اولیه و پیدا کردن علت ناباروری است. در این مرحله باید وضعیت تخمک و دستگاه تولید مثل در زنان و آزمایشات مایع منی مردان بررسی شود، تا مشخص شود علت اصلی ناباروری چیست.

آیا درمان ناباروری همیشه با IVF شروع می شود؟

خیر IVF معمولا اولین مرحله درمان ناباروری نیست. گاهی اوقات اصلاح سبک زندگی، درمان بیماری های زمینه ای و استفاده از داروهای تحریک تخمک گذاری می تواند منجر به بارداری شود. IVF زمانی انتخاب می شود که درمان های قبلی موفق نبوده باشد.

چند درصد از موارد ناباروری مربوط به مردان است؟

درصد دقیق در مطالعات مختلف متفاوت است اما به طورکلی می توان گفت نیمی از ناباروری زوجین در حال حاضر به مشکلات مردان به تنهایی یا مردان همراه با عامل زنانه مربوط می شود.

آیا می توان ناباروری را بدون دارو درمان کرد؟

این موضوع بستگی به علت ناباروری دارد. اگر علت ناباروری به عواملی مانند اضافه وزن، مصرف دخانیات، الکل، استرس یا دیگر مشکلات سبک زندگی باشد، می توان بدون دارو شانس بارداری را افزایش داد. اما در اغلب موارد درمان ناباروری نیاز به دارو، جراحی یا روش های کمک باروری خواهد داشت.

آیا درمان ناباروری همیشه موفقیت آمیز است؟

خیر در حال حاضر هیچ روشی وجود ندارد که موفقیت صد درصدی بارداری را تضمین کند. البته در حال حاضر پیشرفت علم پزشکی و استفاده از روش های ART به اندازه ای است که بالای 90درصد از زوج های نابارور درمان شده اند.

مدت زمان درمان ناباروری چقدر است؟

مدت درمان ناباروری ثابت نیست و ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد. درمان هایی مانند تغییر سبک زندگی با برخی داروهای تحریک تخمک گذاری به زمان بیشتری نیاز دارند. در حالی که روش هایی مانند IVF چند مرحله از تحریک تخمدان تا انتقال جنین داشته و حدود یک تا دو ماه زمان نیاز دارد.