هورمون ها و تعادل آن ها از جمله عوامل تأثیرگذار بر بارداری می باشند که «پرولاکتین» یکی از هورمون های مؤثر در بارداری است. اگر چه هورمون پرولاکتین در زنان و مردان ترشح می شود؛ اما ترشح آن در زنان باردار _به ویژه پس از زایمان و در دوران شیردهی_ بیشتر است. با تولید مقادیر غیرطبیعی از این هورمون بویژه پرولاکتین بالا، مشکلات مختلفی در بدن از جمله ناباروری به وجود می آید. لذا باید تا حد امکان نسبت به این عارضه، پیشگیری های لازم را انجام داد و در صورت مشاهده هرگونه علائم و نشانه هایی، نسبت به مصرف دارو و درمان آن اقدام کرد.

پرولاکتین چیست؟

پرولاکتین به عنوان هورمون تولید شده از سلول های مولد شیر در بخش جلوی غده هیپوفیز، روی قسمت های مختلفی همچون سینه زنان _جهت تکامل و تولید شیر پس از زایمان_، سلول های لنفاوی، غدد جنسی _از قبیل تخمدان و بیضه_ و همچنین کبد اثر می گذارد. این هورمون در بخش های دیگری مثل پوست، مغز، رحم، پروستات، سینه ها و سلول های ایمنی تولید می شود. عوامل مختلفی مانند زایمان، تحریک سینه، استرس، خواب، ضربه به پستان ها و… روی ترشح پرولاکتین مؤثر است؛ اما مواردی نظیر تومور خوش خیم آدنوم در غده هیپوفیز می تواند تولید آن را افزایش دهد و به هایپر پرولاکتینمی منجر شود.

یکی از اصلی ترین مشکلاتی که در پی افزایش پرولاکتین بدن به وجود می آید، ناباروری و نازایی در مردان و زنان است که به درمان هایی جدی نیاز دارد. کم کاری غده هیپوفیز در اثر فشار تومورهای پرولاکتینوما، کاهش میل جنسی در مردان و اختلالات ناباروری در زنان را به همراه می آورد. همچنین بالا رفتن پرولاکتین در زنان باردار موجب اختلال سطح هورمون های جنسی و نامنظم شدن یا توقف عادت ماهانه می شود

پرولاکتین

پرولاکتین چگونه بر تخمک گذاری اثر می‌گذارد؟

ترشح پرولاکتین نقش مؤثری در نحوه تخمک‌گذاری زنان دارد و به‌نوعی روی روند تخمک‌گذاری و شکل‌گیری چرخه قاعدگی اثر می‌گذارد. برای آشنایی با چگونگی این فرآیند باید دانست که پس از هربار تخمک‌گذاری، توده سلولی موقتی از باقی‌مانده فولیکول‌های پاره‌شده در تخمدان ایجاد می‌شود که به «جسم زرد» معروف است. ترشح پرولاکتین باعث می‌شود که تعداد گیرنده‌های LH بر روی جسم زرد افزایش یابد و تولید LH نیز در این مرحله بیشتر شود؛ بدین ترتیب، بدن استروژن و پروژسترون بیشتری تولید می‌کند که رحم را برای بارداری آماده می‌سازد. درصورتی که بارداری رخ ندهد، ترشح LH و FSH متوقف می‌گردد و با دفع جسم زرد، خونریزی ماهانه رخ می‌دهد. به عبارت دیگر، پرولاکتین موجب مهار ترشح پالسی گنادوتروپین‌ها و توقف روند افزایشی LH در وسط سیکل قاعدگی می‌گردد و درنتیجه، کاهش یا فقدان تخمک‌گذاری را به دنبال می‌آورد.

لازم به ذکر است که یکی دیگر از پیامدهای تغییر سطح پرولاکتین، بیماری هیپوگونادیسم یا کم‌کاری غده‌های جنسی می‌باشد. این وضعیت که ناشی از کاهش تولید هورمون‌های LH، FSH، پروژسترون و استروژن است، دراثر مهار ترشح GnRH توسط پرولاکتین به‌وجود می‌آید.

اگر تمایل دارید درباره‌ی تقویت تخمک گذاری نیز بدانید، مطلب روش های تقویت تخمک گذاری را مطالعه نمایید.

پرولاکتین و بارداری

قبلاً بیان شد که هورمون پرولاکتین و میزان تولید آن، ارتباط مستقیمی با بارداری در زنان دارد. در واقع نقش اصلی این هورمون در بدن، تولید شیر پس از زایمان است که همین امر، موجب افزایش سطح پرولاکتین حین حاملگی و بعد از آن می شود. ضمناً هورمون های جنسی زنان و مردان (استروژن و تستوسترون) هم از پرولاکتین تأثیر می پذیرند.

آزمایش پرولاکتین چگونه انجام می‌شود؟

آزمایش پرولاکتین مشابه آزمایش خون انجام می شود. برای انجام این آزمایش آمادگی خاصی نیاز نیست. نمونه گیری اغلب ۳ تا ۴ ساعت بعد از بیداری بیمار در صبح انجام می شود. قبل از انجام آزمایش باید با پزشک درباره داروهای مصرفی خود صحبت کنید؛ چراکه برخی از داروهای ضدبارداری، فشارخون و یا داروهای افسردگی بر نتیجه آزمایش اثرگذار خواهند بود. حدود ۱۲ ساعت پیش از آزمایش باید از فعالیت جنسی و تحریک سینه پرهیز کرد و فعالیت های فیزیکی و ورزشی _مثل پیاده روی_ را به حداقل رساند. پوشیدن لباس راحت و گشاد به ویژه برای سینه ها در شب قبل از آزمایش پرولاکتین ضرورت دارد. ضمنا‍ً بهتر است این تست به هنگام صبح و ۲ ساعت پس از بیدار شدن انجام گیرد.

پرولاکتین

آشنایی با بیماری هایپر پرولاکتینمی

منظور از بیماری هایپر پرولاکتینمی، بالا رفتن غیرعادی سطح هورمون پرولاکتین در بدن است که از علل و عوامل مختلفی ناشی می‌شود‌. از علائم پرولاکتین بالا در زنان می‌توان به قاعدگی نامنظم و غیرعادی اشاره کرد. ترشح زیاد هورمون پرولاکتین در مردان نیز با علائم و نشانه‌هایی نظیر سردرد و مشکلات نعوظ همراه است. ضمناً پرولاکتین بالا در مردان باعث بروز مشکلاتی ازقبیل کاهش سطح تستوسترون و استروژن و درنتیجه اختلال لقاح می‌شود.

باید گفت که وظیفه کنترل میزان ترشح پرولاکتین را یک واسطه عصبی به نام دوپامین برعهده دارد که سطح این ماده درصورت مصرف داروهای خاص یا بروز عوامل مختلف، به راحتی تغییر می‌کند. افزایش یا کاهش دوپامین موجب تغییر مقادیر پرولاکتین می‌شود؛ به‌طوری که با بالا رفتن این هورمون، ترشح GnRH مهار می‌گردد و بنابراین ترشح پالسی گنادوتروپین‌ها هم با مشکل مواجه می‌شود. با افزایش سطح پرولاکتین، تخمک‌گذاری کاهش می‌یابد و ممکن است فرد دچار ناباروری در دوران شیردهی گردد. از دیگر عوارض هایپر پرولاکتینمی یا پرولاکتین بالا نیز باید افزایش سطح آندروژن و به تبع آن، افزایش وزن و پرمویی را نام برد.

اندازه‌ی طبیعی پرولاکتین چقدر است؟

اگرچه میزان نرمال پرولاکتین به عوامل مختلفی بستگی دارد اما بطور کلی مقدار پرولاکتین نرمال به شرح زیر است:

  • مقدار پرولاکتین نرمال برای زنان غیرباردار بیشتر از ۲۵ نانوگرم بر میلی لیتر
  • مقدار پرولاکتین برای زنان باردار ۳۴ تا ۳۸۶ نانوگرم بر میلی لیتر
  • مقدار پرولاکتین برای مردان بیشتر از ۱۵ نانوگرم بر میلی لیتر

علل بروز پرولاکتین بالا

افزایش پرولاکتین در بدن، تحت شرایط مختلف ‌و دلایل گوناگونی ایجاد می شود که عامل اصلی آن، تولید این هورمون توسط توموری خوش خیم بر هیپوفیز است. با بروز هایپر پرولاکتینمی در افراد می توان مشکلاتی نظیر اضطراب، افسردگی و… را نیز مشاهده کرد.

از جمله علل بالا بودن پرولاکتین در بیماران مزمن کلیوی، کاهش فیلتراسیون کلیه است. تحریک و آسیب اعصاب حسی ناشی از بیماری زونا یا تروما و ضایعات نئوپلاستیک هم در زمره دلایل هایپر پرولاکتینمی قرار می گیرد. شکل گیری تومورهای خوش خیم و غیر سرطانی، روی ترشح پرولاکتین اثر می گذارد؛ اما بزرگ بودن آن ها موجب اختلالات بینایی یا سردرد می گردد.

از دیگر دلایل افزایش پرولاکتین می توان به مصرف داروهایی خاص و مصرف مواد مخدر اشاره کرد. همچنین مواردی نظیر پرتودرمانی تومورهای اطراف هیپوفیز، کم کاری تیروئید، برخی بیماری های مزمن _مرتبط با کبد، کلیه و تخمدان_، نارسایی کبد و کلیه و… به افزایش پرولاکتین در بدن کمک می کند که باید توسط داروها و درمان های ویژه ای مدیریت گردد.

پرولاکتین

پرولاکتین بالا چه علائمی دارد؟

  • سر دردهای بی دلیل
  • نقص در بینایی
  • ترشح شیر از سینه در دوران غیرشیردهی
  • مقاربت دردناک
  • آکنه غیرعادی
  • رشد غیرعادی موهای زائد
  • کاهش میل جنسی خانم ها و آقایان
  • کم شدن تراکم استخوان ها
  • بروز مشکلات باروری و نازایی
  • حالت تهوع و استفراغ
  • اختلالات قاعدگی از جمله آمنوره و الیگومنوره

عوارض پرولاکتین بالا

سطح بالای پرولاکتین قبل از بارداری سبب بروز اختلال در چرخه ترشح هورمون استروژن و پروژسترون، نامنظم شدن تخمک گذاری و حتی قطع آن می شود. بروز اختلالات دیگری نظیر تورمور هیپوفیز، بیماری کلیه و کبد، کم اشتهایی و کم کاری تیروئید نیز از عوارض پرولاکتین بالا یا هایپرپرولاکتینمی هستند؛ البته درمان هایپرپرولاکتینمی آسان بوده و می توان به راحتی میزان پرولاکتین را به حد نرمال رساند.

پرولاکتین و ریزش مو

تغییرات سطح هورمون پرولاکتین باعث ریز مو نیز می شود؛ همانگونه که در مادران شیرده، این امر بسیار شایع است. در واقع با افزایش هورمون شیردهی پرولاکتین، فعل و انفعالاتی رخ می دهد که ریزش موی سر را به دنبال دارد.

پرولاکتین و کم کاری تیروئید

کم کاری تیروئید و بالا بودن پرولاکتین در برخی از موارد، علت و معلول یکدیگرند‌. در واقع با کم کار شدن تیروئید، مغز به ترشح هورمون های بیشتری برای جبران این عارضه فرمان می دهد که روی سطح پرولاکتین اثر می گذارد. لذا در بسیاری از افراد _مخصوصاً بانوان_ مبتلا به کم کاری تیروئید و هیپرپرولاکتینمی، تنها درمان سطح پرولاکتین می تواند منجر به بهبود عملکرد غده تیروئید گردد.

پرولاکتین و افسردگی

سطح هورمون پرولاکتین با مصرف قرص‌های ضدافسردگی هم در ارتباط است. به عبارتی دیگر، بالا رفتن سطح پرولاکتین در گروهی از زنان مبتلا به بیماری پلی‌کیستیک و مقاومت تخمدان، باعث بروز چاقی و بزرگی شکم می‌شود. در چنین وضعیتی، مصرف قرص‌های ضدافسردگی نیز سطح پرولاکتین و ترشح پستان را بیش‌ازپیش بالا می‌برد که با قطع کردن این داروهای اعصاب، میزان پرولاکتین پایین می‌آید. همچنین استرس تا حدودی موجب افزایش پرولاکتین می‌گردد که البته در برخی افراد، چندان محسوس و مشخص نیست.

پرولاکتین بالا

چگونه می‌توان پرولاکتین بالا را تشخیص داد؟

برای تشخیص پرولاکتین بالا می توان با یک تست خون، سطح پرولاکتین در بدن را اندازه گرفت. البته ناشتا نبودن حین آزمایش یا استرس بالا، بر روی نتایج اثرگذار است. در کنار آزمایش خون، بررسی هایی مانند معاینه ترشحات پستان و ام آر آی (MRI) از غده هیپوفیز نیز انجام می پذیرد. در برخی از موارد برای تشخیص علت بالا بودن پرولاکتین _به ویژه در زنان دارای قاعدگی نامنظم_، تست عملکرد تیروئید هم توسط پزشک تجویز می گردد.

باید گفت که MRI معمولاً برای افراد مشکوک به تومورهای غده هیپوفیز (پرولاکتینوما) مورد استفاده قرار می گیرد؛ به طوری که با وجود سطح نه چندان بالای پرولاکتین در آزمایش، می توان آدنوم هیپوفیزی بزرگی را در ام آر آی مشاهده کرد.

تفسیر نتیجه آزمایش پرولاکتین

با مشاهده نتایج آزمایش هورمون پرولاکتین، بالا بودن سطح این هورمون در بازه ۳۰ الی ۲۰۰ نانوگرم در میلی لیتر مشخص می شود. این مقدار از پرولاکتین می تواند در اثر کم کاری تیروئید، اختلالات هیپوفیز، بی اشتهایی عصبی، سندرم کیست تخمدان (PCOS)، بیماری کبدی و نیز بیماری های کلیوی به وجود آمده باشد.

با انجام MRI یا سی تی اسکن (CT Scan) از غده هیپوفیز هم امکان مشاهده میزان بزرگی این غده و همچنین تومورهای احتمالی وجود خواهد داشت. لازم به ذکر است که پرولاکتینوما بیشتر در مردان بزرگسال دیده می شود که با علائمی نظیر فشار به چشم ها و اعصاب بین مغز و در نتیجه سردرد و اختلال بینایی همراه می باشد.

پرولاکتین بالا

روش درمان پرولاکتین بالا

دارو درمانی

مهمترین روش درمان پرولاکتین بالا، «آگونیست دوپامین» است. این دارو به مغز فرمان تولید دوپامین را صادر می کند تا میزان ترشح پرولاکتین را کنترل نماید. درمان دارویی از جمله روش های بهبود هایپرپرولاکتینمی است که طی آن، داروهایی مانند کابرگولین و بروموکریپتین تجویز می گردد. این روش درمانی، تکنیک رایجی است که معمولاً روی اغلب بیماران جواب می دهد.

کابرگولین دارویی خوراکی است که تا زمان بارداری، به شکل دو بار در هفته استفاده می شود. اگرچه استفاده طولانی مدت از دوز بالای آن باعث مشکلات دریچه قلب می گردد؛ اما اثربخشی بهتری نسبت به بروموکریپتین دارد. از جمله عوارض این دو دارو می توان به سردرد، احساس سبکی سر و همچنین حالت تهوع اشاره کرد.

جراحی

عمل جراحی برای برداشتن تومورهای اطراف غده هیپوفیز، تنها زمانی استفاده می شود که نتوان با دارو به رفع این تومورها پرداخت. البته اگر تومورها باعث مشکلات بینایی هم شده باشند، باید فوراً با جراحی خارج شوند.

پرتودرمانی

پرتودرمانی آخرین گزینه درمان تومورهای غده هیپوفیز است که در صورت عدم تأثیر داروها و همچنین خطر بالای جراحی یا ناقص ماندن آن، مورد استفاده قرار می گیرد و باعث کوچک شدن تومورها می شود.

رژیم غذایی برای پرولاکتین بالا

غذاهای سرشار از زینک می تواند در کاهش سطح پرولاکتین بدن مؤثر باشد. غذاهایی نظیر گوشت گوساله، گوشت بوقلمون و حبوبات سرشار از زینک هستند. همچنین ویتامین B6 نیز در کنترل سطح پرولاکتین مفید خواهد بود که سیب زمینی، موز، قزل آلای وحشی، جوجه و اسفناج میزان تولید این ویتامین را افزایش می دهند.

ایا پرولاکتین پایین باعث ناباروری می‌شود؟

سطح هورمون پرولاکتین بدن، نقش مهمی در باروری دارد و درصورت ایجاد هرگونه مشکلی باید تحت درمان قرار گیرد‌. باید گفت که پایین بودن سطح پرولاکتین به‌عنوان نشانه‌ای از عملکرد ناقص غده هیپوفیز، اغلب مواقع موجب ناباروری و نازایی نمی‌شود و درصورت تشخیص هم نیاز به درمان پزشکی خاصی ندارد؛ اما افزایش میزان این هورمون با ایجاد تغییراتی در بدن، زمینه اختلال در قاعدگی و در نتیجه نازایی را فراهم می‌کند. ناباروری ناشی از میزان بالای پرولاکتین، امری نسبتاً شایع است که باید با درمان‌های پزشکی موجود برطرف گردد و سطح هورمون به میزان تعادل خود برسد.

مطالب پیشنهادی

افزودن دیدگاه