تیروئید چیست؟
تیروئید به عنوان یکی از مهم ترین غده های بدن، با قرارگیری در زیر غضروف بزرگ حنجره به تولید و آزادسازی هورمون هایی نظیر T3 و T4 می پردازد. این هورمون ها که با جریان یافتن در خون موجب پرکاری تیروئید می شوند، نقشی اساسی در عملکردهای بدن مانند تنفس، سوخت و ساز و همچنین رشد مغز ایفا می کنند.
هرگونه اختلال در عملکرد غده درون ریز و H شکل تیروئید، بیماری هایی را در پی دارد که از جمله آنها می توان به مشکلات گواتر، اختلال در رشد جنین، سرطان و… اشاره کرد. به علاوه، از آنجایی که هورمون های تیروئید در عملکرد سیستم های مختلف بدن مؤثر است، وجود اختلال در سطح آنها سبب بروز اختلال در هورمون های بارداری، چرخه تخمک گذاری، دوره قاعدگی و گاهی باعث ناباروری نیز می شود.

برخی هورمون های دوران بارداری مانند گونادوتروپین جفتی (HCG)، فعالیت غده تیروئید را اندکی افزایش می دهد و برخی دیگر نظیر استروژن ها، منجر به تولید نوعی پروتئین انتقالی خون به نام گلوبولین_تیروکسین پیوندی (گلوبولین پیوندی تیروئید) می شود.
لازم به ذکر است که رشد قابل ملاحظه اندازه غده تیروئید در زمان بارداری و بروز برخی علائم مشترک با این دوران نظیر خستگی در زنان، نشان دهنده اختلال در عملکرد تیروئید می باشد و باید آزمایش های تشخیصی مربوط به آن، تقریباً ماهی یک بار انجام شود.
از جمله خطرات اختلال عملکرد تیروئید در دوران بارداری به ویژه در ۸ هفته اول و زمان رشد مغز جنین، می توان به زایمان زودرس، فشار خون بالا، اختلال رشد کودک به ویژه در مغز، کاهش ضریب هوشی، مسمومیت بارداری و حتی سقط جنین اشاره کرد.

نحوه اثرگذاری هورمون تیروئید بر تخمک گذاری

نحوه اثرگذاری هورمون تیروئید بر تخمک گذاری

میزان غیرطبیعی بودن هورمون های تیروئید بر فرآیند تخمک گذاری و دوره قاعدگی بسیار اثرگذار است. اختلالات تیروئید سبب بروز تغییر در میزان هورمون های بارداری و قابلیت پذیرش آندومتر برای لانه گزینی جنین، اختلال در چرخه کنترل این هورمون ها و همچنین بروز مشکلاتی در فرآیند تخمک گذاری و دوره پریود می شود.

علائم کم کاری تیروئید

منظور از کم کاری تیروئید که شایع تر از اختلال پرکاری می باشد و خطر آن با بارداری مادر افزایش می یابد، تولید ناکافی هورمون در بدن مادر برای کمک به رشد جنین در ۸ هفته اول بارداری است. برخی از علائم فیزیکی کم کاری تیروئید شامل بزرگ و دردناک بودن غده تیروئید، پایین بودن ضربان قلب، تغییر بافت پوست و مو و تغییرات عصبی می باشد. سایر علائم بیماری کم کاری تیروئید عبارتست از:

  1. عدم تحمل سرما
  2. یبوست
  3. خشکی پوست
  4. اختلالات روانی و افسردگی
  5. عادت ماهیانه نامنظم
  6. گرفتگی صدا
  7. نازایی
  8. کاهش وزن شدید و بی دلیل
  9. خستگی مفرط

عوامل مختل کننده عملکرد تیروئید

به طور کلی، عواملی وجود دارد که موجب اختلال در عملکرد طبیعی غده تیروئید می شود و ترشح هورمون توسط این غده را با مشکل مواجه می کند. برخی از این عوامل عبارتند از:

  • داشتن استعداد ژنتیکی و مشکلات ارثی
  •  ابتلا به برخی عفونت ها
  • قرارگیری در معرض مواد شیمیایی و آفت کش ها
  • عدم تعادل هورمون های دیگر مانند سطح بالای پرولاکتین و استروژن
  • کمبود مواد مغذی بدن
  •  قرارگیری در معرض فلزات سنگین مثل جیوه و فلوراید
  • قرارگیری در معرض اشعه های الکترومغناطیس
  • بیماری های خودایمنی
  • استرس و اضطراب

راه های تشخیص کم کاری تیروئید

برای تشخیص کم کاری تیروئید، بررسی علائم آن به تنهایی مؤثر نیست؛ چرا که علائم این عارضه، شباهت بسیاری به برخی از بیماری های دیگر نیز دارد. بدین ترتیب، تنها راه تشخیص قطعی کم کاری تیروئید استفاده از آزمایش عملکرد تیروئیدی (Thyroid Function Test) است.

تیروئید. ناباروری

نحوه اثرگذاری کم کاری تیروئید بر باروری

کم کاری تیروئید یا «هیپوتیروئیدیسم» می تواند از جنبه های مختلفی، بر چرخه باروری و عملکرد طبیعی آن اثر بگذارد که شامل وضعیت های زیر می شود:

  • ایجاد چرخه های بدون تخمک گذاری یعنی عدم تولید تخمک طی یک چرخه قاعدگی و در نتیجه، بروز ناباروری
  •  بروز اختلالات فاز لوتئال و ناتوانی سلول تخم (ترکیب تخمک و اسپرم) در لانه گزینی طی نیمه دوم چرخه قاعدگی، با علائمی شبیه قاعدگی طبیعی و معروف به سقط اولیه
  • بالا رفتن سطح «پرولاکتین» به علت کاهش تیروکسین (T4) و افزایش هورمون آزادکننده تیروئید (TRH) و در نتیجه اختلال در تخمک گذاری
  • عدم تعادل هورمون های باروری و اختلال آنها همچون کمبود «پروژسترون»، غالب بودن «استروژن» و همچنین کم شدن هورمون جنسی متصل به «گلوبولین به نام SHBG»

برای درمان کم کاری تیروئید به ویژه در زنان دارای سابقه اختلال پیش از بارداری، مصرف دوز کافی تیروکسین _مشابه هورمون T4_ تجویز و عملکرد غده نیز هر ۶ تا ۸ هفته کنترل می گردد. مخصوصاً اگر مادر به هاشیماتو _نوعی کم کاری ارثی_ مبتلا باشد، احتمال ابتلای کودک نیز افزایش می یابد و باید تحت معاینه قرار گیرد. بررسی ابتلا به بیماری در زنان دارای اختلال عادت ماهانه یا نازایی هم با تست های تیروئیدی امکان پذیر است.

کنترل عوارض کم کاری تیروئید

کم کاری تیروئید به ویژه در دوران بارداری، خطرات و عوارضی دارد که برای جلوگیری از وقوع آنها باید نکات و اقداماتی را مد نظر قرار داد. این نکات شامل موارد زیر می شود:

  • تغییر زمان قرص ها در صورت ویار شدید صبحگاهی
  • بررسی سطح تیروکسین ‌و افزایش میزان نیاز به آن به صورت چکاپ های دوره ای
  • مراقبت در خصوص احتمال کم خونی شدید به علت خونریزی زیاد قاعدگی در کم کاری تیروئید
  • بررسی مدوام برای پیشگیری از توقف کامل قاعدگی
  • پایین تر از میانگین نگه داشتن سطح TSH طبق آزمایش خون، جهت جلوگیری از سقط جنین
تیروئید ناباروری

خطرات کم کاری تیروئید برای جنین

کم کاری تیروئید در دوران بارداری، می تواند عوارض و خطراتی برای جنین داشته باشد که برخی از آنها شامل تولد نوزاد نارس و کم وزن، نقص های مادرزادی حین تولد و نیز به دنیا آمدن نوزادی با مشکلات تیروئید می شود. با این حال در صورت درمان دارویی مناسب برای این بیماری در طول دوران حاملگی، احتمال وقوع این عوارض نیز بسیار کاهش می یابد.

درمان هورمونی کم کاری تیروئید

نوعی هورمون تراپی شامل مصرف روزانه قرص های «لووتیروکسین»، اثر مثبتی در درمان کم کاری تیروئید دارد. لووتیروکسین می تواند هورمون های تأمین نشده توسط تیروئید را برای بدن فراهم کند و در صورت تعیین دوز مناسب توسط پزشک، گاهی به سرعت علائم بیماری را نیز بهبود می بخشد.

تیروئید

درمان طبیعی کم کاری تیروئید

در صورت تمایل به درمان طبیعی کم کاری تیروئید، باید دانست که رژیم غذایی یددار و خوراکی های ارگانیک در بهبود این عارضه مؤثرند. البته باید از کمبود تغذیه ای و مصرف زیاد ید _به علت احتمال بروز گواتر_ هم پرهیز کرد. برخی خوراکی های حاوی ید عبارتند از: فراورده های لبنی خامه، ماست، نمک، توت فرنگی، سیب زمینی و لوبیا.

افزایش مصرف پروتئین

مصرف پروتئین در تمام وعده های غذایی، به انتقال هورمون تیروئید در سرتاسر بدن کمک می کند. بدین منظور، می توان از خوراکی هایی نظیر حبوبات پروتئینی، مغزها و کره آنها، محصولات دامی فاقد آنتی بیوتیک _شامل محصولات ارگانیک، تخم مرغ پرورشی، ماهی پرورشی سالم و همچنین گوشت دام های علف خوار و محلی_ و… بهره برد.

مصرف مواد مغذی

تمام افراد به ویژه مبتلایان به کم کاری تیروئید یا افراد در معرض خطر، بایستی مواد مغذی متنوع نظیر آهن، سلنیوم، ویتامین های A و B و D، اسیدهای چرب امگا ۳، مس، روی و ید را مصرف کنند.

پرهیز از مصرف گلوتن

با توجه به شباهت ترکیب «گلوتن» با ترکیب مولکولی بافت تیروئید، مصرف غذاهای حاوی این ماده در مبتلایان به «هاشیموتو» موجب بیماری های خودایمنی در مقابل غده تیروئید می شود و لذا باید از خوردن چنین موادی خودداری کرد.

مصرف گلوتاتیون

آنتی اکسیدان بسیار قوی «گلوتاتیون» با کمک به تقویت سیستم ایمنی بدن، از علائم هاشیموتو می کاهد و بیماری های خودایمنی را کنترل یا رفع می کند. به علاوه با مصرف گلوتاتیون می توان بافت تیروئید را التیام داد و از آن محافظت نمود.

دلایل کم کاری تیروئید

اگرچه کم کاری تیروئید در اثر علل و عوامل مختلفی رخ می دهد؛ اما معمولاً کاهش میزان تولید هورمون تیروکسین به علت مشکلات خودایمنی، دلیل اصلی آن است. به طور کلی، دلایل کم کاری تیروئید شامل موارد زیر می شود:

  • ابتلا به بیماری خود ایمنی هاشیموتو و سایر بیماری های مشابه مانند «ویتیلیگو» و دیابت نوع یک
  • آسیب ناشی از درمان های دارویی یا جراحی برای رفع دیگر مشکلات تیروئید از جمله پرکاری آن
  • کمبود ید در بدن به عنوان عاملی شایع در بروز کم کاری تیروئید
  • اختلالات غده هیپوفیز و عدم کنترل هورمون های ترشح شده توسط تیروئید
  • داشتن مشکلات مادرزادی همچون عدم رشد و تکامل غده تیروئید در طی دوره جنینی و درون رحم مادر
  • مصرف داروهایی مانند «لیتیوم» برای درمان اختلال دوقطبی یا «آمیودارون ها» جهت بهبود ضربان قلب
تیروئید ناباروری

علت پرکاری تیروئید در بارداری

پرکاری تیروئید در دوران بارداری، گاهی به علت تهوع شدید و استفراغ منجر به کاهش وزن و آب بدن رخ می دهد؛ اما دلیل اصلی آن، ابتلای مادر به بیماری گریوز می باشد. این عارضه با احتمال وقوع ۰.۰۲ درصد، ممکن است از ماه چهارم بارداری به بعد علائم خود را به دلیل سرکوب سیستم ایمنی بدن از دست بدهد و پس از زایمان مجدداً شدت یابد. لذا ضروری است که زنان مبتلا به این بیماری، به طور ماهانه توسط پزشک معاینه شوند. لازم به ذکر است که عدم کنترل پرکاری تیروئید در دوران بارداری، ممکن است عوارضی نظیر طوفان تیروئید _شدت یافتن ناگهانی پرکاری غده_، نارسایی احتقانی قلب، پره اکلامپسی _فشار خون بسیار بالا پیش از زایمان_، نوزاد نارس، کم وزنی نوزاد و حتی سقط جنین را به همراه داشته باشد. همچنین، «فیبریلاسیون دهلیزی» به عنوان یکی دیگر از عوارض خطرناک پرکاری تیروئید شناخته می شود و مشکلاتی نظیر آریتمی های قلبی و در نتیجه بیماری های احتقانی و سکته های مغزی را به دنبال می آورد.

این نکته را نیز باید اضافه کرد که تشخیص پرکاری تیروئید در بارداری، معمولاً به کمک آزمایش های «TSH»، «TSI» و «T3 و T4» انجام می پذیرد.

علائم پرکاری تیروئید

ازجمله نشانه های فیزیکی پرکاری تیروئید شامل بزرگ شدن غده تیروئید، بیرون زدگی چشم، بالا بودن ضربان قلب، لرزش، تغییرات بافت پوست و مو و در موارد شدید مشاهده تغییرات در نوار قلب و از دست دادن بافت عضلانی می باشد. سایر علائم پرکاری تیروئید عبارتند از:

روش تشخیص مشکلات تیروئید
  • برافروختگی
  • بالا بودن ضربان قلب
  • عدم توانایی تحمل گرما
  • کاهش وزن
  • تغییرات احساسی
  • درد گردن
  • اگزوفتالمی (برآمدگی چشم ها)
  • ریزش غیر عادی مو
  • تعریق زیاد
  • ضعف عضلانی مخصوصاً در ناحیه لگن، ران و شانه
  • بزرگی تیروئید و بروز بیماری گواتر
  • احساس بی قراری
  • جدا شدن ناخن ها از بستر خود
  • کاهش دفعات یا حجم خون قاعدگی
  • اسهال و افزایش حرکات دستگاه گوارش
  • ژنیکوماستی یا بزرگ شدن سینه مردان
  • لرزش های غیر ارادی در انگشتان دست و دیگر نقاط بدن

رژیم غذایی مناسب پرکاری تیروئید

برای انتخاب یک رژیم غذایی مناسب پرکاری تیروئید، باید توجه داشت که افزایش کالری روزانه به علت بالا رفتن سوخت و ساز بدن ضرورت دارد؛ به طوری که کاهش وزن، از عوارض شایع این بیماری به شمار می رود. مصرف کمتر غذاهای دریایی و نمک یددار در کنار مصرف بیشتر ویتامین A توصیه می شود. به علاوه، باید خوردن شکلات، کشیدن سیگار و مصرف نوشیدنی های حاوی کافئین مثل چای و قهوه اجتناب کرد و رژیم غذایی حاوی گواتروژن _شامل اسفناج، سویا، شلغم، بادام زمینی، هلو، گلابی، کلم پیچ، کلم بروکلی، گل کلم و…_ را در برنامه غذایی قرار داد.

تیروئید ناباروری

روش تشخیص مشکلات تیروئید

بهترین و دقیق ترین روش برای اندازه گیری هورمون محرک تیروئید یا tsh، انجام آزمایش خون است. میزان بالای tsh در آزمایش خون، نشان دهنده نارسایی تیروئید و عدم وجود مقدار کافی هورمون تیروئید می باشد. همچنین مقدار پایین tsh نشان دهنده تولید بیش از حد هورمون تیروئید است. مقدار نرمال هورمون tsh بین ۰.۵ تا ۵ میلی واحد در میلی لیتر است. در صورت غیرنرمال بودن tsh، پزشک انجام آزمایش تیروکسین آزاد را جهت تعیین محل دقیق بروز اختلال تجویز می کند؛ چرا که منشا این اختلال ممکن است در سطح غده تیروئید، هیپوفیز و هیپوتالاموس باشد. به طور کلی برای تشخیص پرکاری تیروئید، روش های تست ید رادیواکتیو، سنجش سطح TSH در خون و تعیین سطح هورمون های تیروئید به کار می رود. باید گفت که تکرار آزمایش های تشخیصی به صورت هر ۳ ماه یک بار انجام می شود و در صورت تأیید پرکاری، مجدداً تکرار می گردد. به علاوه می توان به کمک سونوگرافی، اندازه تیروئید و وجود هر توده مایع یا جامد دیگری را مشخص نمود.

عوامل مؤثر بر نتایج آزمایش عملکرد تیروئید

باید توجه داشت که به منظور دریافت دقیق ترین نتیجه از آزمایش های عملکرد تیروئید، لازم است هر گونه عامل مؤثر بر نتایج آن کنترل گردد یا مورد توجه قرار گیرد که برخی از آنها به قرار زیر می باشد:

  • مصرف داروهایی مثل ضد التهاب ها، قرص های جلوگیری از بارداری، لیتیوم برای بیماری های روانی، داروهای ضد صرع و همچنین آمیودارون جهت کنترل ضربان قلب
  • ابتلا به برخی از بیماری ها مانند نارسایی کلیوی، عفونت، مشکلات کبدی، تروما و حمله قلبی
  • استفاده از آزمایش های رادیولوژی با رنگ کنتراست جهت عکس برداری داخلی به دلیل داشتن ید
  • بارداری به عنوان یک فرایند طبیعی و ایجاد کننده تغییرات قابل توجهی در بدن زنان
ید رادیواکتیو

درمان پرکاری و کم کاری تیروئید

نحوه درمان پرکاری و کم کاری تیروئید متفاوت است؛ به این صورت که افراد مبتلا به کم کاری تیروئید نیازمند درمان جایگزینی هورمون تیروئید بوده و افراد مبتلا به پرکاری تیروئید بوسیله کاهش تولید هورمون تیروئید درمان می شوند. همچنین در مورد برخی از بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید، پزشک تا زمانی که میزان هورمون تیروئید بیمار کاهش یابد، داروهای مقابله با اثر هورمون های تیروئید بیش از حد در بدن را تجویز می کند و زمانی که منشأ تولید بیش از حد تولید هورمون مشخص شد، امکان دارد درمان با ید رادیواکتیو تجویز شود.

باید گفت که تجویز داروی ضد تیروئید تنها در پرکاری های شدید صورت می گیرد و در پرکاری خفیف تیروئید _کاهش سطح TSH و ثابت ماندن T4_ درمان خاصی ضرورت ندارد.

لازم به ذکر است که درمان رادیواکتیوی این بیماری به دلیل آسیب به غده تیروئید جنین، در زنان باردار توصیه نمی گردد. به علاوه، استفاده از روش جراحی جهت برداشتن تمام یا بخشی از غده تیروئید، صرفاً برای افراد کم تحمل در برابر داروهای ضد تیروئید صورت می گیرد. این داروها که امکان عبور از جفت و تأثیرگذاری بر کاهش تولید هورمون های تیروئیدی جنین را نیز دارند، باید با دوزهای مناسب مورد استفاده قرار گیرند که به جنین آسیب نرسانند.

ید رادیواکتیو

در این روش؛ بیمار یک روز قبل از درمان به بیمارستان مراجعه می کند تا زمان، مکان و توصیه های لازم در اختیار وی قرار گیرد. داروی مربوط به این درمان به صورت قرص بوده که به کمک آب خورده می شود. این دارو مزه خاصی ندارد و سبب بروز سرگیجه و خوابالودگی نمی شود. در درمان با ید رادیواکتیو، غده تیروئید تمام ید دریافتی را به خود جذب کرده و به این صورت منبع تولید هورمون اضافی را تحت تأثیر قرار می دهد. لازم است فرد دو هفته بعد از مصرف این قرص از تماس نزدیک و طولانی مدت با افراد دیگر و اعضای خانواده خودداری کنند.

مطالب پیشنهادی

افزودن دیدگاه