علت قاعدگی های دردناک چیست و چگونه درمان می شود؟

کی از مشکلات شایع قاعدگی در بانوان، درد شکم است که در افراد مختلف به صورت خفیف تا شدید در قسمت پایین شکم و پشت حس می‌شود. با شروع خونریزی پریودی به دلیل ترشح هورمون پروستاگلاندین، ماهیچه‌های رحم منقبض می‌شوند که این امر موجب احساس درد و التهاب در فرد می‌گردد. البته بنا به آمار گزارش‌شده، این درد به مرور با افزایش سن کمتر شده، به‌طوری‌که بعد از اولین زایمان بهبودی نسبی در احساس درد قاعدگی ایجاد می‌شود.

باید دانست که درد پریودی اغلب بین 48 تا 72 ساعت به طول می‌انجامد تا اینکه سطح هورمون‌های بدن در روز 3 یا 4 پریودی به صفر برسد. علت درد شدید پریودی که در اصطلاح پزشکی تحت عنوان دیسمنوره (Dysmenorrhea) نیز شناخته می‌شود، می‌تواند به خاطر وقوع بیماری‌هایی نظیر اندومتریوز، کیست تخمدان و یا فیبروم رحم داشته باشد.

لازم به ذکر است که قاعدگی‌های بسیار دردناکی که با دردهای ضربان‌دار یا گرفتگی در قسمت تحتانی شکم همراه هستند، با مصرف مسکن‌ها بهبودی چندانی نمی‌یابند؛ اما دردهای طبیعی پریودی را می‌توان با مصرف یک یا دو قرص مسکن کنترل نمود.‌

بیشتر بخوانید: علل اصلی قاعدگی نامنظم در زنان را بشناسید

انواع دردهای پریودی؛ دیسمنوره اولیه و ثانویه را بشناسید

قاعدگی فرآیندی طبیعی در بدن زنان است که با کاهش هورمون‌های استروژن و پروژسترون شروع می‌شود. در این مرحله، لایه داخلی رحم (آندومتر) تخریب شده و همراه با خون از بدن دفع می‌گردد. با این وجود، بسیاری از خانم‌ها در این دوران دچار دردهای قابل‌توجهی می‌شوند که به آن دیسمنوره یا قاعدگی دردناک گفته می‌شود. شدت این درد در برخی افراد به حدی است که مصرف داروهای معمولی نیز تسکین کافی ایجاد نمی‌کند و ممکن است نشانه وجود یک مشکل زمینه‌ای باشد. قاعدگی بهطور کلی به دو دسته تقسیم می شود:

• درد پریودی اولیه (دیسمنوره اولیه)
• درد پریودی ثانویه (دیسمنوره ثانویه)

درد پریودی اولیه (دیسمنوره اولیه):

از سنین نوجوانی و همزمان با شروع اولین قاعدگی‌ها ظاهر می‌شود و تا سال‌ها حتی حدود ۵۰ سالگی ادامه دارد. علت اصلی آن ترشح بیش از حد برخی مواد شیمیایی به نام پروستاگلاندین‌هاست که منجر به انقباضات شدید رحم می‌شوند. این انقباضات باعث کاهش جریان خون در رحم و تحریک اعصاب لگن می‌گردند و در نتیجه فرد درد شدیدی را تجربه می‌کند. دیسمنوره اولیه بیشتر در زنانی دیده می‌شود که سیکل تخمک‌گذاری طبیعی دارند.

درد پریودی ثانویه (دیسمنوره ثانویه):

در سنین بالاتر (۳۵ تا ۴۵ سال) بروز پیدا می‌کند و برخلاف نوع اولیه، ناشی از یک بیماری زمینه‌ای است. مشکلاتی مانند آندومتریوز، فیبروم رحم یا دیگر اختلالات رحمی از علل اصلی آن به شمار می‌روند. در این شرایط، درد قاعدگی به مرور زمان شدیدتر شده و ممکن است حتی در غیاب تخمک‌گذاری نیز وجود داشته باشد. درمان دیسمنوره ثانویه فقط با شناسایی و رفع علت زمینه‌ای امکان‌پذیر است و نیاز به بررسی و مشاوره پزشکی دارد.

شایع ترین علائم دیسمنوره چیست؟

دردهای قاعدگی که از وسط و زیر شکم تا زیر کمر و حتی کلیه ها را دربرمی‌گیرد، از نوع کوفتگی یا کولیک هستند که گاهی علاوه بر احساس درد در این مناطق، درد پا نیز در برخی خانم‌ها حس می‌گردد. به طور کلی دردهای قاعدگی با علائمی نظیر اسهال، استفراغ، تهوع، کسالت، خستگی و میگرن همراه است. از جمله دیگر علائم شایع و رایج پریود دردناک می‌توان به موارد زیر نیز اشاره نمود:

• درد ضربان‌دار یا گرفتگی شدید زیر شکم
• درد مداوم و مبهم در طول 7 روز پریودی
• درد قسمت پایین کمر و ران
• درد دوره‌ای لگن
• سردرد و سرگیجه 

عوامل مؤثر در بروز پریودی دردناک

برخی از عوامل تأثیرگذار یا فاکتورهای خطر بروز دیس منوره یا قاعدگی دردناک عبارتند از:

• قاعدگی‌های نامنظم
• خونریزی‌های شدید قاعدگی
• سن زیر 30 سال
• سابقه خانوادگی قاعدگی‌های دردناک
• بچه‌دار نشدن
• استفاده از آی‌یودی برای پیشگیری از بارداری
• استرس
• استعمال دخانیات

علت بروز درد شدید پریودی

برخی از بیماری‌هایی که می‌تواند زمینه بروز دیسمنوره یا قاعدگی شدید دردناک را فراهم کند به شرح زیر می‌باشد:

• اندومتریوز: هنگامی که سلول‌های پوشش داخلی رحم بر روی سایر نقاط بدن نظیر تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ و یا لگن رشد کنند، گفته می‌شود که عارضه اندومتریوز (Endometriosis) رخ داده است.
• آدنومیوز: در آدنومیوز رحم (Adenomyosis) که یک بیماری نادر است، بافت پوششی داخل رحم بعد از نفوذ به دیواره عضلانی رحم، تکثیر یافته و منجر به التهاب و درد در اندام‌های تولیدمثلی می‌شود.
• سندروم پیش از قاعدگی: در این عارضه سطح هورمون پروستاگلاندین قبل از شروع پریودی افزایش می‌یابد و به همین دلیل بین 1 الی 2 هفته قبل از شروع قاعدگی درد شدید احساس می‌شود که این درد پس از شروع خونریزی کاهش می‌یابد.
• فیبروم رحم: تومورهای سرطانی که بر رحم فشار وارد می‌کنند را فیبروم رحم (Uterine fibroids) می‌گویند. این فیبروم‌ها اغلب موجب بروز دردهای غیرطبیعی می‌شوند و تشخیص و درمان به‌موقع آن‌ها ضروری است.
• کیست تخمدان: بنا به گفته پزشکان، کیست تخمدان با افزایش سطح استرس و اضطراب رابطه مستقیم دارد، هرچند که با هورمون‌درمانی قابل رفع می‌باشد.
• بیماری التهابی لگن: این نوع بیماری که به دلیل عفونت باکتری‌های مقاربتی در رحم، تخمدان‌ها یا لوله‌های‌رحمی ایجاد می‌شود، التهاب و درد را در این مناطق به همراه دارد.
• تنگی دهانه رحم: در صورت بروز تنگی دهانه رحم، به دلیل کوچک و باریک بودن این دهانه، خروج جریان خون قاعدگی به کندی صورت می‌گیرد و این امر، افزایش فشار داخل رحمی و دیسمنوره را به دنبال دارد.
• سابقه سقط: در صورت تجربه سقط، اغلب اولین قاعدگی بعد از سقط جنین، بسیار دردناک‌تر از سایر سیکل‌های پریودی قبلی است، چراکه تنظیم سطح هورمون‌های بدن بعد از کورتاژ کمی زمان‌بر خواهد شد. حتی ممکن است به دلیل عفونت رحمی ناشی از سقط دستی نیز دیسمنوره بعد از کورتاژ رخ دهد.

راه های کاهش درد پریودی

اگر اختلالات قاعدگی به عنوان نوع دیسمنوره ثانویه تشخیص داده شود، معمولاً قابل درمان است. اما در اغلب اوقات بررسی و یا نتیجه بررسی این‌گونه اختلالات از نوع دیسمنوره اولیه ذکر می‌شود. برخی از راه‌های مقابله با درد قاعدگی به شرح زیر می‌باشد:

مصرف قرص‌های ضدبارداری

برای خانم‌های جوانی که قصد پیشگیری از بارداری دارند، می‌توان به منظور کاهش درد پریود، قرص‌های ضدبارداری تجویز نمود. این نوع قرص‌ها، به دلیل دارا بودن دزهای مشخصی از استروژن، انقباضات رحمی و شدت دفع خون را کمتر می‌کنند و درنتیجه، درد قاعدگی کاهش می‌یابد. همچنین قرص‌های ضدبارداری به دلیل جلوگیری از تخمک‌گذاری و کاهش تحریک تولید پروستاگلاندین‌ها، تأثیر بسزایی در دردهای قاعدگی دارند.

داروهای مسکن

مصرف قرص‌ها و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی نظیر ایبوپروفن و مفنامیک اسید نیز می‌تواند در برخی موارد جهت کاهش دردهای قاعدگی مؤثر باشد. باید دانست که قرص‌های ایبوپروفن معمولاً بین 10 الی 15 دقیقه اثرگذار خواهند بود؛ اما از مصرف آسپرین و پاراستامول به میزان زیاد می‌بایست خودداری نمود.

درمان درد پریودی

درمان اصلی درد پریودی مصرف داروهای ضدالتهاب (NSAID) است و گرمای موضعی، ورزش و قرص‌های هورمونی هم گزینه‌های مؤثری هستند. قرص‌های هورمونی ضدبارداری هم گزینه‌ی خط اول‌اند.

اگر نمی‌خواهید یا نمی‌توانید مسکن بخورید، گرما انتخاب خوبی است. گرمای موضعی تسکین درد مشابه NSAIDها دارد و عوارض کمتری ایجاد می‌کند. اما اگر درد شدید است، هر ماه بدتر می‌شود یا با درمان‌های معمول بهتر نمی‌شود، باید علت زمینه‌ای مثل اندومتریوز بررسی شود و پزشک ممکن است سونوگرافی ترانس‌واژینال درخواست کند.

مسکن برای درد پریودی

بهترین مسکن‌ها برای درد پریودی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) هستند، چون تولید پروستاگلاندین را که عامل انقباض دردناک رحم است کم می‌کنند. این داروها از استامینوفن مؤثرترند و تفاوت واضحی بین انواع آن‌ها دیده نشد، اما در راهنمای مدیریت درد حاد، ایبوپروفن کمترین عوارض را داشت. عوارض شایع NSAIDها سوءهاضمه، سردرد و خواب‌آلودگی است، پس بهتر است با غذا مصرف شوند و در صورت زخم معده یا آسم با پزشک مشورت شود.

• ایبوپروفن: معمولاً اولین انتخاب، با کمترین عوارض در مقایسه‌ها
• ناپروکسن: اثر طولانی‌تر و مؤثر برای درد قاعدگی
• مفنامیک اسید: NSAID رایج مخصوص درد قاعدگی
• آسپرین: اثرش اثبات شده، ولی ممکن است خونریزی را بیشتر کند
• استامینوفن: ضعیف‌تر از NSAIDها؛ مناسب کسانی که نمی‌توانند NSAID مصرف کنند

آیا عفونت باعث درد پریودی می شود؟

گاهی بله؛ بیماری التهابی لگن (PID) که یک عفونت باکتریایی دستگاه تناسلی است می‌تواند باعث درد قاعدگی شود، اما درد پریودی معمولی عفونت نیست. درد شایع قاعدگی از پروستاگلاندین‌ها و انقباض رحم ایجاد می‌شود. ولی وقتی عفونت علت درد باشد، به آن دیسمنوره‌ی ثانویه می‌گویند. علائم همراه PID شامل تب، درد هنگام رابطه و ادرار کردن و خونریزی نامنظم است، و سابقه‌ی ترشح غیرطبیعی واژن همراه درد در رابطه هم به PID مشکوک می‌کند.

عفونت لگنی با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود و مسکن‌ها فقط درد را کم می‌کنند، پس اگر دردتان با تب، ترشح بدبو یا درد هنگام رابطه همراه است، باید زودتر به پزشک مراجعه کنید. درمان نشدن PID می‌تواند به آسیب لوله‌ها و ناباروری برسد.

درمان درد رحم در پریودی

درد رحم در پریودی معمولاً از انقباض شدید عضله‌ی رحم ناشی از پروستاگلاندین‌ها است، پس داروهای ضدالتهاب و گرما بهترین درمان‌اند. گرما جریان خون لگن را بیشتر می‌کند و می‌تواند به پراکنده شدن پروستاگلاندین‌ها و کم شدن گرفتگی عضله کمک کند. راهنمای مدیریت درد حاد هم تحریک الکتریکی عصب از راه پوست با فرکانس بالا (TENS) را برای درد قاعدگی مؤثر می‌داند و داروهای ضدالتهاب و ویتامین B1 را نیز مفید معرفی می‌کند.

اگر دردتان به این روش‌ها جواب نمی‌دهد یا شدید و رو به بدتر شدن است، ممکن است علت آن اندومتریوز یا آدنومیوز باشد. اندومتریوز شایع‌ترین علت دیسمنوره‌ی ثانویه است و قرص‌های هورمونی خط اول درمان درد آن هستند. تشخیص درست معمولاً با سونوگرافی و معاینه‌ی پزشک انجام می‌شود.

دل درد پریودی

دل درد پریودی معمولاً به‌خاطر انقباض رحم است و با مسکن ضدالتهاب و گرما کم می‌شود. پروستاگلاندین‌ها باعث انقباض رحم و درد زیر شکم می‌شوند و گاهی تا کمر و ران منتشر می‌گردد (Cochrane). بنابراین روی شکم گرما بگذارید و در صورت نیاز ایبوپروفن یا مسکن مشابه با غذا مصرف کنید.

اگر درد با پیشرفت پریود بدتر می‌شود یا بعد از پایان قاعدگی هم ادامه دارد، ممکن است علت زمینه‌ای مثل اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم یا عفونت لگنی وجود داشته باشد. تب، ترشح بدبو، درد هنگام رابطه یا خونریزی خیلی زیاد هم نشانه‌هایی هستند که باید حتماً پزشک ببیند.

بهترین روش های درمان خانگی قاعدگی های دردناک

ازجمله درمان‌های متداول برای کاهش دردهای پریودی عبارتند از:

• ماساژ شکم و دوش آب گرم
• قراردادن پد گرم در ناحیه شکم، کمر و لگن
• انجام تمرینات بدنی منظم، یوگا و تکنیک‌ های تمدد اعصاب
• خوردن وعده‌های غذایی سبک و مغذی
• مصرف مکمل‌های غذایی حاوی ویتامین‌های E، B1 و B6
• مصرف اسیدهای چرب امگا3 و ریزمغذی‌هایی نظیر منیزیم و کلسیم
• مصرف داروهای ضدافسردگی در پاره‌ای از موارد جهت کاهش نوسانات خلقی مرتبط با سندروم پیش از قاعدگی
• کاهش مصرف کافئین، الکل و شکر به منظور جلوگیری از نفخ شکم
• مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها به تجویز پزشک در صورت تشخیص بیماری التهابی لگن یا عفونت‌های مقاربتی
• اقدام به درمان کیست تخمدان، اندومتریوز یا فیبروم رحم به تشخیص و تجویز پزشک
• انجام هیسترکتومی (خارج کردن کامل رحم) در صورت مؤثر نبودن سایر روش‌های درمانی و در صورت عدم قصد بچه‌دار شدن 

درمان دیسمنوره با طب سنتی

بنا به عقیده متخصصان طب سنتی، مصرف برخی داروهای گیاهی نظیر بابونه، رازیانه، دارچین، زنجبیل و شوید به صورت دمنوش می‌تواند تأثیر بسزایی در کاهش دردهای زیاد قاعدگی داشته باشد. البته لازم به ذکر است که می‌بایست از مصرف همزمان داروهای گیاهی با داروهای شیمیایی خودداری نمود. همچنین استفاده از طب سوزنی نیز می‌تواند در درمان دردهای قاعدگی اثرگذار باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورتی که اختلالات قاعدگی و دردهای زیاد آن هر ماه برای کار، تحصیل و وظایف روزمره فرد مشکل‌ساز شود، می‌بایست با پزشک زنان مشورت نمود. معمولاً با مشاهده علائم زیر مراجعه به پزشک نیاز است:

• سابقه حداقل سه دوره قاعدگی دردناک متوالی
• خونریزی بیش‌ازحد در هر دوره پریودی
• درد لگن حتی بعد از پایان دوره قاعدگی (به دلیل احتمال عفونت و سرایت آن به سایر اندام‌های لگن و ایجاد ناباروری)
• لکه‌بینی بین هر دو سیکل قاعدگی
• حالت تهوع، اسهال و گرفتگی شکم در هر سیکل قاعدگی

کلام آخر

عادت ماهیانه با دردهای طبیعی همراه می‌باشد، اما در شرایطی که این دردها غیرقابل تحمل گردد، فرد دچار دیس‌منوره یا قاعدگی دردناک شده است. گاهی ممکن است به کمک درمان‌های خانگی یا راه‌حل‌هایی که در این مقاله به آن شاره شد، دردهای قاعدگی را کاهش داد.

به طور کلی در صورت تداوم درد می‌بایست با مراجعه به پزشک از بهترین روش درمانی بهره‌مند شد، چراکه گاهی بیماری‌های لگنی و ویروس‌های مقاربتی موجب بروز دردهای شدید پریودی می‌شوند که تشخیص و درمان به‌موقع آن‌ها توسط پزشک، نقش بسزایی در بهبودی وضعیت سلامت فرد ایفا می‌کند.

سوالات متداول

علت افزایش درد پریود بعد از ازدواج چیست؟

افزایش درد قاعدگی بعد از ازدواج ممکن است به دلیل تغییرات هورمونی، استرس، رابطه جنسی، یا ابتلا به بیماری‌هایی مانند اندومتریوز یا فیبروم رحم باشد. مراجعه به پزشک و بررسی دقیق می‌تواند علت دقیق را مشخص و درمان مناسب را تعیین کند.

آیا درد شدید پریودی طبیعی است؟

درد خفیف تا متوسط در دوران قاعدگی طبیعی است، اما درد شدید که فعالیت‌های روزانه را مختل کند، طبیعی نیست و می‌تواند نشانه بیماری‌هایی مثل اندومتریوز، کیست تخمدان یا التهاب لگن باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.

علت درد قاعدگی در دختران چیست؟

درد قاعدگی در دختران معمولاً به علت انقباضات طبیعی رحم در حین دفع خون قاعدگی است. در برخی موارد، درد شدید می‌تواند به دلیل مشکلات هورمونی، انسداد مجرای قاعدگی یا اختلالات رحمی باشد که نیاز به معاینه و درمان پزشکی دارد.

آیا درد قاعدگی خطرناک است؟

درد خفیف تا متوسط قاعدگی طبیعی است، اما اگر درد شدید، ناگهانی، پیشرونده یا همراه با علائمی مانند تب، تهوع شدید، غش یا خونریزی غیرعادی باشد، می‌تواند نشانه بیماری‌های زمینه‌ای مانند اندومتریوز، فیبروم یا عفونت لگنی بوده و نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.

علت خونریزی زیاد و درد زیاد در قاعدگی چیست؟

علت خونریزی زیاد و درد زیاد در قاعدگی معمولاً به شرایط زمینه‌ای مانند اندومتریوز، فیبروم‌های رحمی، آدنومیوز، بیماری التهابی لگن یا اختلالات هورمونی برمی‌گردد، زیرا این عوامل باعث ضخیم شدن غیرطبیعی دیواره رحم یا ترشح بیش از حد پروستاگلاندین می‌شوند که منجر به انقباضات رحمی شدید و خونریزی سنگین می‌گردد و برای تشخیص دقیق و درمان مؤثر نیاز به معاینه و سونوگرافی توسط پزشک متخصص زنان دارد.

علت کمر درد بعد از اتمام پریودی چیست؟

گاهی انقباض‌های رحم که درد قاعدگی ایجاد می‌کند به کمر هم منتشر می‌شود. اما اگر کمردرد بعد از پایان پریود ادامه پیدا کند، اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم و عفونت لگنی از دلایل رایج‌اند و درد آن‌ها ممکن است بعد از قاعدگی هم بماند.

آیا پریود بدون درد مشکلی دارد؟

خیر، پریود بدون درد معمولاً کاملاً طبیعی است. طبق Cochrane، حدود سه‌چهارم زنان درد قاعدگی دارند، یعنی بقیه بدون درد پریود می‌شوند. درد وقتی ایجاد می‌شود که پروستاگلاندین‌ها رحم را منقبض می‌کنند و مقدار آن در همه یکسان نیست.

عوارض پد ضد درد قاعدگی چیست؟

پدهای گرمایی ضد درد معمولاً ایمن‌اند، اما ممکن است سوختگی درجه یک، راش پوستی، خارش، ناراحتی شکمی و تهوع ایجاد کنند.

آیا طب فشاری برای درد قاعدگی مؤثر است؟

بله، طب فشاری می‌تواند درد قاعدگی را کم کند، هرچند کیفیت شواهد پایین است. طبق مرور ۲۰ کارآزمایی، طب فشاری درد را بیشتر از دارونما، دارو و درمان معمول کاهش داد و عوارض آن خفیف بود.

درمان درد عادت ماهوار چیست؟

درمان‌های اصلی درد عادت ماهوار داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن و قرص‌های هورمونی ضدبارداری هستند و گرمای موضعی، ورزش و برخی مکمل‌ها هم می‌توانند کمک کنند.