یکی از دلایل اصلی سقط جنین طی سه ماهه اول بارداری که معمولاً در اثر مشکلات و ناهنجاری های کروموزومی رخ می دهد، حاملگی پوچ (blighted ovum) نام دارد. طی این اتفاق، بدن مادر می تواند ناهنجاری کروموزومی جنین را تشخیص دهد ‌و ادامه بارداری را متوقف سازد. به عبارتی، در حاملگی پوچ که منجر به گسترش سلول های درون ساک حاملگی (pregnancy sac) به جای رشد جنین می شود، سقط طبیعی رخ می دهد. از علائم این عارضه باید به حالت تهوع و استفراغ شدید اشاره کرد که احتمال وقوع آن در مادران دارای سابقه سقط جنین یا بارداری پوچ قبلی و همچنین زنان بالای ۴۰ سال بیشتر است.

حاملگی پوچ زمانی رخ می دهد که تخمک بارور شده به دیواره رحم بچسبد اما جنین رشد نکند. در این حالت جفت همانند یک توده غیر عادی و متفاوت از کیست ها رشد می کند و در سونوگرافی هم هیچ جنینی مشاهده نمی شود.

انواع حاملگی پوچ

حاملگی پوچ جزئی: در حاملگی پوچ جزئی، جفت تا حدودی دارای رشد طبیعی است اما جنین رشدی غیرطبیعی دارد؛ در این حالت جنین به صورت ناقص و ناهماهنگ رشد می کند و به همین علت زنده نمی ماند.
حاملگی پوچ کامل: در حاملگی پوچ، نه جفت و نه جنین، هیچکدام رشد نمی کنند.

حاملگی پوچ

نحوه تشخیص حاملگی پوچ

در صورتی که فرد دچار حاملگی پوچ شده باشد، در ابتدا علائمی مشابه حاملگی طبیعی نظیر تأخیر در قاعدگی و تست بارداری مثبت را مشاهده می کند، چراکه سطح هورمون HCG افزایش پیدا کرده است؛ حتی این احتمال وجود دارد که فرد دچار درد، لکه بینی و یا خونریزی شود. در این حالت جفت برای مدتی به رشد خود، بدون جنین ادامه می دهد و هورمون بارداری نیز همچنان بالا می رود به نحوی که فرد احساس باداری پیدا می کند. اما زمانی که رشد جفت متوقف شود و سطح هورمونی کاهش پیدا کند، علائم حاملگی نیز فروکش می کند که در این شرایط ممکن است فرد دچار گرفتگی عضلانی اندک، لکه بینی و کمی خونریزی شود.

در اغلب موارد حاملگی پوچ تا زمانی که سونوگرافی رحم انجام نشود و یا ساک خالی _ساک حاملگی ساختاری است که در زمان بارداری در رحم تشکیل شده و جنین را در خود نگه می دارد_ دیده نشود قابل تشخیص نخواهد بود.

با انجام سونوگرافی، حالت خوشه انگوری و غیرعادی جفت تشخیص داده می شود که در صورت مشاهده زودهنگام، امکان دفع آن توسط بیمار وجود خواهد داشت و در غیر این صورت، ممکن است توده مورد نظر به ریه و کبد نیز سرایت کند.

از دیگر راه های تشخیص بارداری پوچ می توان به آزمایش خون جهت تعیین سطح هورمون بارداری گنادوتروپین کوریونی اشاره کرد. در این ایام به دلیل نزدیک تر شدن رحم و لوله های فالوپ به سطح شکم، امکان استفاده از سونوگرافی واژینال با اولتراسوند نیز فراهم است. همچنین می توان با آزمایش هایی نظیر تست های مرحله به مرحله زیر، به تشخیص نوع بارداری پرداخت:

  • معاینه فیزیکی لگن، انجام تست خون و سونوگرافی
  • بررسی وزیکول های خوشه مانند دفع شده در ابعاد مختلف
  • تست وزیکول ها در آزمایشگاه پاتولوژی
  • اندازه گیری سطح HCG و بالا بودن میزان آن
حاملگی پوچ

تشخیص های اشتباه بارداری پوچ

گاهی ممکن است به داشتن دلایلی همچون یک رحم کج، علائمی مشاهده گردد که اشتباهاً به بارداری پوچ نسبت داده شود. برای دوری از چنین خطایی، بهتر است در صورت نداشتن هیچ گونه مشکلی از ابتدای بارداری، سونوگرافی تا پیش از هفته نهم صورت نگیرد. ضمناً با تأیید حاملگی پوچ نیز باید یک سونوگرافی ثانویه و تست هورمونی مجدد، به فاصله یک هفته انجام شود‌ که به تأیید نهایی بیانجامد. باید گفت که در مواردی، حاملگی خارج از رحم یا لوله ای هم با بارداری پوچ اشتباه گرفته می شود.

به‌طورکلی، معیارهای تشخیص حاملگی پوچ با سونوگرافی عبارتست از:

  • عدم مشاهده جنین درون کیسه بارداری (۲۰ میلی‌متر) ازطریق سونوگرافی ترانس شکمی
  • عدم مشاهد جنین درون کیسه بارداری (۱۸ میلی‌متر) ازطریق سونوگرافی ترانس واژینال
  • عدم تشخیص کیسه زرده درون کیسه بارداری (۱۳ میلی‌متر)
  • احتمال نامنظم یا ناقص بودن طرح کلی کیسه
  • پایین بودن غیرعادی کیسه بارداری

اگر تمایل دارید درباره‌ی حاملگی خارج از رحم بیشتر بدانید، اینجا کلیک کنید.

حاملگی پوچ از هفته چندم مشخص می شود؟

درصورتی که فرد دچار حاملگی پوچ شود، در سونوگرافی هفته ۷ بارداری هیچ‌گونه قطب جنینی مشاهده نخواهد شد. البته گاهی به دلیل اعلام اشتباه سن بارداری از طرف مادر _مثلاً انجام سونوگرافی در هفته ۵ با فرض هفته ۶ یا ۷ بارداری_ جنین مشاهده نمی‌شود که کاملاً طبیعی است. بنابراین درصورت تردید در سن بارداری و عدم مشاهده هاله اطراف جسم زرد در سونوگرافی، پزشک دستور تکرار سونوگرافی را پس از چند روز یا چند هفته می‌دهد که حاملگی پوچ تأیید گردد.

حاملگی پوچ

نشانه ها و علائم حاملگی پوچ در زنان

بروز بارداری پوچ در زنان با وجود علائم و نشانه هایی مشابه حاملگی طبیعی، علائم اختصاصی خود را نیز دارد که در هر یک از بیماران با شدت های مختلفی مشاهده می شود. از جمله نشانه های حاملگی پوچ می توان موارد زیر را نام برد:

  •  حالت تهوع ‌و استفراغ شدید
  •  خونریزی واژینال قهوه ای تیره یا روشن در سه ماهه اول
  •  فشار یا درد لگن و نواحی پایین شکم در موارد نادر
  • عدم شناسایی تپش قلب یا حرکت جنینی
  • بروز بیماری تیروئید همچون پرکاری تیروئید در برخی موارد
  • افزایش سطح هورمون HCG
  • بروز فشار خون بالا یا پره اکلامپسی اولیه
  • افزایش پروتئین در ادرار بعد از هفته بیستم
  • ایجاد کم خونی
  • مشاهده کیست های تخمدانی
  • رشد سریع و بیش از حد رحم
  • دفع کیست های مشابه خوشه انگور
  • مسمومیت بارداری

بارداری پوچ ممکن است چه خطرات و عوارضی داشته باشد؟

اگرچه بارداری پوچ در اغلب مبتلایان، حداکثر یک بار رخ می دهد؛ اما گاهی عوارض و خطراتی را ایجاد می کند که یکی از آنها تروفوبلاستیک حاملگی یا GTD نام دارد. تروفوبلاستیک حاملگی که به باقی ماندن بافت پوچ و ادامه یافتن رشد آن اطلاق می شود، معمولاً پس از یک بارداری پوچ کامل رخ می دهد.

از جمله نشانه های این بیماری باید به افزایش سطح هورمون HCG پس از درمان و نیز خونریزی واژینال اشاره کرد. باید گفت عارضه GTD پایدار با شیمی درمانی یا هیسترکتومی قابل رفع است. همچنین در صورت بروز نوع نادری از آن به نام سرطان کوریوکارسینوم یا کوریوکارسینوما، امکان استفاده از داروهای سرطانی چندگانه نیز وجود دارد.

علل بروز حاملگی پوچ

اگر چه دلیل اصلی و قاطع بروز حاملگی پوچ به عنوان نیمی از سقط های بارداری در سه ماهه اول، مشخص نشده است؛ اما به نظر می رسد انواعی از مشکلات ژنتیکی و ساختاری بدن _در زن و مرد_ موجب این اختلال بارداری شود. از دلایل احتمالی بارداری پوچ باید به ناهنجاری های موجود در کروموزوم ۹، کیفیت پایین اسپرم ها یا تخمک، همچنین تقسیم سلولی غیر عادی و… اشاره کرد که در ادامه، به توضیح آنها پرداخته می شود.

حاملگی پوچ

زمانی که تخمک و اسپرم لقاح پیدا کنند، سلول ها نیز شروع به تقسیم می کنند که قسمتی از سلول ها تبدیل به جفت و قسمتی تبدیل به جنین می شوند. در برخی از موارد بخشی از سلول ها که به جفت تبدیل شدند موفق هستند و از این رو ساک حاملگی شروع به رشد می کند و جفت شکل می گیرد اما قسمتی که تبدیل به جنین شده ناتوان است. بدن خانم ناهنجاری های کروموزومی جنین را تشخیص می دهد و چون جنین به صورت طبیعی و سالم رشد نخواهد کرد، بطور طبیعی سعی در توقف بارداری دارد.

همچنین این موضوع می تواند به علت ناهنجاری های موجود در تقسیم سلولی و یا غیر طبیعی بودن تخمک و اسپرم رخ دهد. در این حالت بدن قادر به تشخیص خالی بودن ساک حاملگی نخواهد بود؛ چرا که هورمون های بارداری در حال ترشح هستند و این موضوع سبب جلوگیری از سقط می شود. این موضوع ممکن است برای هر کسی اتفاق بیفتد.

لازم به ذکر است که در برخی از موارد آزمایشات آمنیوسنتز و بیوپسی کوریون، سن بالای مادر، وجود بیماری های خاص و یا استعمال دخانیات سبب بروز حاملگی پوچ می شود.

نحوه جلوگیری از بروز حاملگی پوچ

متأسفانه در اغلب موارد امکان پیشگیری از بروز حاملگی پوچ وجود ندارد. حاملگی پوچ به ندرت بیشتر از یک بار اتفاق می افتد. زمانی که سقط رخ دهد، قاعدگی مجدد آغاز شده و فرد می تواند برای بارداری دوباره اقدام کند. البته بهتر است اقدام برای بارداری دوم با تأخیر ۱۲ دوره سیکل قاعدگی اتفاق بیفتد تا بدن فرصت ریکاوری داشته باشد. اما به طور کلی انجام آزمایشات ژنتیک قبل از حاملگی می تواند درصد بروز حاملگی پوچ را کاهش دهد.

حاملگی پوچ

روش های درمان بارداری پوچ

در صورت بروز بارداری پوچ تقریباً هیچ درمانی برای تشکیل شدن جنین وجود ندارد و در نهایت به صورت طبیعی سقط رخ می دهد. در صورت عدم بروز سقط، پزشک از روش های زیر برای خاتمه بارداری پوچ استفاده می کند:

  • تجویز داروهایی خاص برای دفع بافت پوچ: دسته‌ای از داروها وجود دارد که با مصرف آن‌ها می‌توان به جلوگیری از رشد سلول‌های مولار و بهبودی رحم کمک کرد.
  • کورتاژ(D & C) جهت تخلیه رحم: با انجام یک کورتاژ ۱۵ الی ۳۰ دقیقه‌ای، بافت مولار از داخل رحم برداشته می‌شود و سطح هورمون hCG تا رسیدن به میزان نرمال اندازه‌گیری می‌گردد. از آنجایی که بارداری مجدد سطح hCG را افزایش می‌دهد، باید تا برداشتن کامل بافت مولار که حدود ۶ الی ۱۲ ماه طول می‌کشد از اقدام به بارداری خودداری نمود.
  • درآوردن رحم (هیسترکتومی): در مواردی که بیمار قصد بارداری مجدد ندارد و بافت پوچ وسیع باشد، امکان استفاده از روش هیسترکتومی یا خارج‌سازی رحم را فراهم می‌سازد.
  • پایش و کنترل هورمون HCG: همان‌گونه که بیان شد، پس از اتمام بارداری پوچ باید سطح HCG (گونادوتروپین کورونی) چندبار اندازه‌گیری شود تا به میزان نرمال برسد و جهت کمک به پایش هورمون HCG، بهتر است بارداری مجدد تا پایان این فرآیند به تأخیر افتد. این کار به کمک آزمایش خون یا ادرار صورت می‌گیرد و تکرار آزمایش‌ها تا رسیدن به سطح نرمال هورمون ادامه می‌یابد؛ بنابراین درصورت افزایش میزان HCG، پزشک درمان‌های بیشتری را مدنظر قرار می‌دهد.

لازم به ذکر است که کورتاژ حاملگی پوچ به عنوان یک عمل پرخطر، با کورتاژ معمولی تفاوت دارد و معمولاً عوارض و خطراتی نظیر احتمال آمبولی یا خونریزی را به دنبال می آورد؛ لذا باید جهت جلوگیری از پارگی رحم، این کار توسط فردی متبحر با تکنیک ساکشن کورتاژ یا اتساع و کورتاژ انجام شود. طی کورتاژ پس از یک بیهوشی موضعی یا عمومی، اسپکولومی برای مشاهده بافت و سپس تخلیه آن، از طریق واژن وارد رحم می گردد. به طور کلی، در صورت خونریزی زیاد یا مشاهده علائم عفونت، بهتر است منتظر سقط طبیعی نماند و از روش های مزبور استفاده کرد.

مراقبت های پس از برداشتن بافت مولار

برداشتن و تخلیه بافت مولار، به کمک کورتاژ یا به صورت طبیعی و با گذر زمان اتفاق می‌افتد که پس از آن باید اقدامات و مراقبت‌هایی مدنظر قرار گیرد. باید گفت مهم‌ترین اقدام در این دوره، استفاده از قرص‌های ضد بارداری به مدت ۶ ماه تا یک سال است؛ بنابراین فرد باید از اقدام به حاملگی در طول مصرف قرص‌های ضد بارداری خودداری نماید. البته درصورت تمایل به بارداری زودتر، باز هم توصیه می‌شود که فرد ۳ دوره قاعدگی را برای استراحت بدن و رسیدن به آمادگی مناسب طی کند. باید دانست گاهی اولین قاعدگی طی ۶ هفته پس از اتمام حاملگی پوچ اتفاق می‌افتد. از مهم‌ترین نکات مراقبتی پس از حاملگی پوچ باید به تغذیه مناسب، پرهیز از استرس، ورزش کردن، مصرف مکمل‌هایی مانند اسیدفولیک، اجتناب از رابطه جنسی تا ۲ هفته، عدم استفاده از دوش واژینال و تامپون، مراجعه به پزشک درصورت مشاهده علائم خطرناک و… اشاره کرد.

از آنجایی که معمولاً تجربه حاملگی پوچ همانند سقط جنین موجب برخی ناراحتی‌های روحی یا یأس و ناامیدی می‌شود، دریافت حمایت عاطفی از سوی همسر و سایر اعضای خانواده برای رسیدن به شرایط ایده‌آل ضرورت دارد. همچنین بهتر است فرد با انجام دادن تست‌ها و آزمایش‌های تشخیصی، علت بروز این مشکل _اعم از کیفیت تخمک، کیفیت اسپرم و مشکلات ژنتیکی_ را دریابد. از آزمایش‌های مهم این دوره باید به موارد زیر اشاره کرد:

  • آنالیز ژنتیک جنین قبل از کاشت در رحم تحت عنوان غربالگری ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGS)
  • آنالیز اسپرم به وسیله نمونه‌گیری از مایع منی برای بررسی کیفیت اسپرم
  • تست هورمون آنتی مولرین (AMH) یا فولیکول هورمونی (FSH) برای بررسی کیفیت تخمک

سوالات متداول

حاملگی پوچ

چگونه متوجه شویم بارداری پوچ است؟

همان طور که اشاره شد، سونوگرافی می تواند بارداری پوچ را نشان دهد. در صورتی که با سونوگرافی بتوان یک ساک خالی را بدون هیچ علامتی از جنین، کیسه زرده یا قطب جنینی مشاهده کرد، بسته به سن بارداری احتمال بروز حاملگی پوچ وجود خواهد داشت.

چرا در حاملگی پوچ جنین تشکیل نمی شود؟

علت رایج عدم تشکیل جنین در حاملگی پوچ، مشکلات کروموزومی و اختلالات سلول تخم ناشی از سن بالای زن یا مرد است. به عبارتی بالا رفتن سن، احتمال مشکلات تقسیم سلولی یا اختلالات کروموزومی را افزایش می دهد. همچنین مواردی نظیر کیفیت پایین تخمک یا اسپرم، روی حاملگی پوچ اثر می گذارد.

احتمال بارداری پوچ در چه کسانی بیشتر است؟

زنانی با حاملگی در سنین کمتر از ۲۰ و بیش از ۳۵ سال یا دارای سابقه بارداری پوچ، بیش از دیگران در معرض خطر این عارضه قرار دارند.

آیا بالا بودن هورمون پرولاکتین می تواند باعث رخ دادن حاملگی پوچ شود؟

نقش اساسی هورمون پرولاکتین در بدن، تولید شیر پس از زایمان است که افزایش سطح پرولاکتین حین حاملگی و بعد از آن را پدید می‌آورد. این هورمون پرولاکتین و میزان تولید آن، با بارداری در زنان ارتباط مستقیمی دارد و هورمون های جنسی زنان و مردان (استروژن و تستوسترون) را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در جواب سوال بالا باید گفت که پرولاکتین بالا نقشی در حاملگی پوچ ندارد _حاملگی پوچ زمانی است که تخمک بارور شده به دیواره رحم بچسبد و جنین رشد نکند_ و می‌بایست که عوامل مؤثر در بالارفتن آن بررسی شود. بالا بودن این هورمون مانع ترشح استروژن شده و با نامنظم کردن سیکل، نمی‌گذارد که تخمک گذاری به درستی انجام شود؛ البته اغلب پس از شروع روند درمان، اختلالات قاعدگی بهبود یافته و قدرت باروری برمی‌گردد.

حاملگی پوچ

روند درمانی بعد از بارداری پوچ چگونه است؟

بعد از دفع بافت پوچ ناشی از بارداری پوچ، اقداماتی صورت می گیرد که شامل آزمایش خون و ادرار برای سنجش سطح هورمون HCG است. در صورت باقی ماندن برخی از سلول های غیر طبیعی در رحم، این هورمون کاهش نمی یابد و بنابراین باید از درمان های تکمیلی برای بهبود کامل استفاده کرد.

نحوه رابطه جنسی بعد از بارداری پوچ چگونه است؟

برای رابطه جنسی پس از گذراندن یک بارداری پوچ، هیچ مانعی جز خونریزی های احتمالی وجود ندارد. با این حال بهتر است جهت فرزندآوری تعلل کرد و فاصله زمانی مناسب را تا بارداری بعدی رعایت نمود. در صورت لزوم نیز باید درمان های تکمیلی را جهت از بین بردن سلول های غیرعادی رحم ادامه داد و داروهای ضد بارداری را به تشخیص پزشک، استفاده کرد.

در صورت بارداری پوچ، امکان فرزندآوری وجود دارد؟

همان طور که اشاره شد در اغلب موارد، پس از یک بار حاملگی پوچ می توان یک بارداری طبیعی داشت و صاحب فرزند شد. با این حال بهتر است حدود ۶ ماه تا ۱۲ ماه جهت اقدام به فرزندآوری منتظر ماند و در طول بارداری مجدد نیز تحت نظر پزشک قرار گرفت.

آیا حاملگی پوچ به سرانجام می رسد؟

با وجود علائم مشابه با حاملگی طبیعی در روزهای اولیه حاملگی پوچ، امکان تشخیص شرایط غیرعادی توسط مادر و اقدام به توقف فرایند بارداری وجود دارد. در واقع، با بروز لکه بینی و دردهای شکمی پس از شروع علائم حاملگی، می توان به بارداری پوچ پی برد که گاهی به طور طبیعی و گاهی با مداخله های پزشکی سقط می شود و پایان می یابد. در واقع حاملگی پوچ، شامل تشکیل هیچ جنین و نوزادی نیست و تنها باعث رشد جفت می شود. در واقع، این پدیده به علت ورود اسپرم به تخمک خالی شکل می گیرد و مانع از تشکیل جنین و حاملگی طبیعی می شود.

منظور از سقط جنین حاملگی پوچ چیست؟

همان طور که بیان شد، در حاملگی پوچ هیچ جنینی ایجاد نمی شود و تنها توده هایی به علت قرارگیری تخمک های نابارور درون رحم شروع به رشد می کند. این وضعیت به «مولی هیداتیدی» معروف است و در صورت دفع بافت پوچ، با عنوان سقط جنین حاملگی پوچ شناخته می گردد.

حاملگی پوچ

در حاملگی پوچ، آیا باید D&C داشت یا منتظر سقط طبیعی بود؟

در طول انجام سونوگرافی ساک حاملگی اندازه گیری شده و اپراتور به دنبال یک جنین یا زرده ساک خواهد بود. اگر قطر ساک بیشتر از ۲۰ میلی متر باشد ولی جنینی وجود نداشته باشد، حاملگی پوچ رخ می دهد. البته کل ساک با سونوگرافی واژینال نیز باید بررسی شود. اگر قطر ساک کمتر از ۲۰ میلی متر باشد ممکن است بارداری زیاد پیشرفت نکرده باشد؛ به همین علت سونوگرافی دو هفته دیگر مجدداً تکرار می شود. حاملگی پوچ در نهایت باعث سقط طبیعی جنین می شود. زمانی که سطح هورمون حاملگی کاهش پیدا کند، باید صبر کرد تا سقط به صورت طبیعی رخ دهد؛ البته این پروسه چند هفته طول خواهد کشید. در برخی از موارد فرد از دارو یا کورتاژ (D&C) برای برداشتن جفت استفاده می کند که البته پزشک برای بارداری اول استفاده ازکورتاژ را توصیه نمی کند؛ چراکه بدن خود به تنهایی قادر به از بین بردن بافت جنین بوده و نیاز به استفاده از روش خاصی نیست مگر اینکه فرد بخواهد به منظور بررسی علت بروز سقط، تست پاتولوژی بافت انجام دهد.

آیا امکان تکرار حاملگی پوچ وجود دارد؟

تجربه نشان می دهد که حاملگی پوچ در اغلب افراد، تنها یک بار اتفاق می افتد‌؛ لذا نیازی به بررسی علت وقوع این عارضه در مرتبه اول وجود ندارد. با این حال، بارداری پوچ می تواند در زمره موارد سقط مکرر نیز قرار گیرد و در صورت تشخیص دیرهنگام یا عدم تمایل به درمان های فوری نظیر کورتاژ، مدت بیشتری طول بکشد. در هر حال با توجه به علل ژنتیکی در بیشتر مواقع، می توان با آزمایش های مخصوص از احتمال بارداری موفق در آینده آگاه شد؛ چرا که احتمال بارداری پوچ مجدد، تنها ۱ الی ۲ درصد است.

‌آیا بارداری پوچ باعث سرطان می شود؟

بارداری پوچ به خودی خود، هیچ گونه سرطانی ایجاد نمی کند؛ اما گاهی به GTD های سرطانی تبدیل می شود که نیازمند درمان های متفاوتی است.

مطالب پیشنهادی

افزودن دیدگاه