اگر یائسگی قبل از ۴۰ سالگی ایجاد شود و تخمدان ها عملکرد خودشان را از دست بدهند، به آن یائسگی زودرس گفته می‌شود. در این شرایط دوره قاعدگی متوقف شده و سطح هورمون استروژن کاهش و سطح هورمون FSH افزایش می یابد. طبق برخی مطالعات تقریباً ۱ درصد جمعیت زنان  زیر ۴۰ سال دچار اختلال یائسگی زودهنگام شده و در نتیجه به ناباروری مبتلا می شوند. به طور نرمال دخترها با تخمدان هایی دارای مقدار کافی از تخمک به دنیا می آیند. از زمان بلوغ تا ۵۰ سالگی هر ماه یک تخمک از یک تخمدان آزاد می شود؛ این روند ادامه پیدا می کند تا ذخیره تخمدان به اتمام برسد و یائسگی طبیعی بروز پیدا کند. زنان جوانی که دچار یائسگی زودرس می شوند، به این علت است که تخمک ها پیش از موعد دچار نارسایی شده اند. اگر تمایل دارید درباره ی ناباروری زنان بیشتر بدانید، به صفحه‌ی علل اصلی ناباروری زنان مراجعه کنید.

آشنایی با یائسگی طبیعی

به طور کلی، یائسگی طبیعی دارای سه مرحله پیش یائسگی، یائسگی و پس از آن می باشد:

  • در مرحله پیش از یائسگی به عنوان مرحله گذر، علائم یائسه شدن با شدت زیادی بروز می کند و موجب کاهش تولید استروژن توسط تخمدان ها می شود.
  • در مرحله دوم، آزاد شدن تخمک و تولید استروژن به طور کامل متوقف می گردد و در صورت ادامه عدم قاعدگی تا ۱ سال، یعنی فرد یائسه شده است.
  • در مرحله آخر نیز علائم یائسگی مانند گر گرفتن، از بین می رود؛ در حالی که در برخی از زنان تا سال ها ادامه می یابد.
یائسگی

علائم یائسگی زودرس

در صورت بروز یائسگی زودهنگام، دوره قاعدگی متوقف شده و فرد دچار گر گرفتگی و تعرق شبانه می شود. از دیگرعلائم یائسگی زودرس عبارتست از:

  • بی خوابی
  • بی حوصلگی
  • خشکی مهبل و واژن
  • خستگی
  • نزدیکی دردناک
  • بی اختیاری ادرار
  • میل جنسی کم
  • نامنظم شدن قاعدگی (بسیار طولانی یا کوتاه شدن دوره های قاعدگی)
  • لکه بینی
  • خونریزی شدید
  • فاصله طولانی بین پریودها
  • تغییرات احساسی و نوسانات خلقی
  • عرق شبانه
  • خشکی و سوزش زبان
  • افزایش چین و چروک صورت
  • ضعف عضلانی
  • ریزش موی سر

علت بروز یائسگی زودرس یا زودهنگام چیست؟

در اغلب موارد علل بروز این بیماری روشن نیست؛ اما بطور کلی می توان گفت این بیماری به علت موارد متعددی بروز پیدا می کند که عبارتند از: اختلالات کروموزومی، ژنتیکی، آنزیمی و متابولیکی، شیمی درمانی و پرتودرمانی، مصرف برخی داروها، برداشتن تخمدان ها با جراحی، هیسترکتومی کامل، عفونت ویروسی، ترشح غیر عادی گنادوتروپین ها (LH و FSH) و همچنین بیماری های خود ایمنی نظیر نارسایی تیروئید، کم کاری پاراتیرویید، آرتریت رماتیسمی، دیابت، کم خونی کشنده، نارسایی غده های فوق کلیه، کاهش بیش از اندازه ترومبوسیت ها، برص و لوپوس؛ که در ادامه مهم ترین عوامل به شرح زیر می باشند:

مشکلات ژنتیکی

مجموعه ای از اختلالات ژنتیکی می تواند در یائسگی زودرس نقش داشته باشد؛ به ویژه زمانی که هیچ علت مشخص برای یائسگی زودهنگام یافت نمی شود. در واقع با دانستن سن یائسگی مادر فرد، می توان تا حدودی به وجود چنین علتی پی برد.

نقص کروموزوم

نقص های کروموزومی مانند سندرم ترنر (دارای یک کروموزوم ناقص)، موجب عملکرد نادرست تخمدان ها و در نتیجه یائسگی زودرس می شود؛ همچنین نقص های دیگری همچون دیسژنزی گنادی خالص نیز باعث غیرفعال شدن تخمدان ها می گردد. باید اشاره کرد که ابتلا به سندرم X شکننده و یا داشتن ژن آن، از دیگر علل یائسگی زود هنگام می باشد.

یائسگی زودرس

سبک زندگی

برخی عادات نامناسب در سبک زندگی ناسالم، خطر یائسگی زودرس را افزایش می دهد. از جمله این موارد، می توان به سیگار کشیدن زنان اشاره کرد که اثرات ضد استروژن دارد. فقدان ورزش، رژیم غذایی گیاهی، دریافت نور کم آفتاب و… از دیگر عوامل مؤثر به شمار می روند.

صرع

ابتلا به بیماری صرع و بروز حملات تشنجی، شکست زودرس پلی کیستیک تخمدانی و در نتیجه یائسگی زودهنگام را به همراه دارد.

بیماری تیروئید

بیماری تیروئید، علائمی مانند بی خوابی، گر گرفتگی، تغییر احساسات و ‌بی نظمی قاعدگی را ایجاد می کند که هشداری برای یائسگی زودرس است؛ لذا با درمان سریع این بیماری می توان از عوارض آن جلوگیری کرد.

اگر تمایل دارید درباره اثرات کم‌کاری و پر‌کاری تیروئید بر ناباروری بیشتر بدانید، اینجا کلیک کنید.

بیماری های خودایمنی

مشکلات سیستم ایمنی بدن از جمله روماتیسم مفصلی و بیماری تیروئیدی، موجب التهاب و تحت تأثیر قرار گرفتن تخمدان ها می شود که در پی آن، یائسگی زودرس به وقوع می پیوندد.

شاخص توده بدنی

لاغری و شاخص توده بدنی (BMI) پایین، کم بودن چربی بدن جهت ذخیره سازی استروژن را در پی دارد؛ چراکه توده های چربی، محل ذخیره سازی استروژن و تقویت تخمدان ها به شمار می روند.

جراحی هیسترکتومی

عمل جراحی برداشتن رحم یا هیسترکتومی، موجب توقف قاعدگی و عدم توانایی برای بارداری می شود؛ اما به علت باقی ماندن تخمدان ها بر سر جای خود، تولید هورمون ها ادامه می یابد.

برداشتن تخمدان

در صورتی که هر دو تخمدان با عمل جراحی برداشته شود، سطح تولید هورمون ها کاهش می یابد. این اتفاق که به توقف قاعدگی می انجامد، علائمی مانند گر گرفتگی، خشکی واژن، کاهش میل جنسی و… را به همراه دارد.

عوارض یائسگی زودرس

از کار افتادن تخمدان ها و یائسگی زودرس سبب افزایش خطر ابتلا به پوکی استخوان و بیماری های قلبی می شود. از آنجایی که با یائسگی زودرس تخمک ها از دست می روند، اصلی ترین پیامد این بیماری ناباروری است. در واقع به علت یائسگی زودرس، هورمون استروژن که به تقویت استخوان ها کمک می کند کاهش می یابد که در نتیجه این امر موجب ضعیف و شکننده شدن استخوان ها و پوکی استخوان می گردد. از دیگر عوارض یائسگی زودرس می توان به افسردگی و اضطراب ناشی از سطح پایین استروژن، زوال عقل و… اشاره کرد.

اگر تمایل دارید درباره مشکلات ناباروری برای فرزند دوم بیشتر بدانید، مطلب ناباروری ثانویه را از دست ندهید.

یائسگی زودرس

روش های تشخیص یائسگی زودرس

در صورت مشاهده علائمی نظیر گر گرفتگی و توقف قاعدگی، فرد باید به پزشک مراجعه کند. پزشک متخصص در سابقه پزشکی خانم مواردی نظیر جراحی های تخمدان، پرتودرمانی، شیمی درمانی، نارسایی هورمونی و عفونت ناحیه لگن را مورد بررسی قرار می دهد و آزمایش هورمون FSH را با فاصله یک ماهه تجویز می کند. اندازه گیری مقدار این هورمون می تواند نشان دهنده عملکرد درست یا ناقص تخمدان باشد.

به طور کلی، آزمایش هایی نظیر تست تیروئید در بی نظمی های پریود، آزمایش هورمونی تخمدان، تست بارداری و پرولاکتین، سونوگرافی واژینال و… برای تشخیص یائسگی زودرس یا احتمال وقوع آن به کار می رود.  مطلب اثر پرولاکتین بر ناباروری می تواند به سوالات شما درباره این هورمون و اثرات آن بر نازایی پاسخ دهد.

باید گفت تست هورمون، به بررسی سطح برخی هورمون ها می پردازد که عبارتند از: مشاهده کاهش استروژن، تست PicoAMH از هورمون آنتی مورلین یا AMH، سطح بالای هورمون تحریک کننده تیروئید یا TSH، سطح بالای هورمون تحریک کننده فولیکول یا FSH، میزان زیاد هورمون پرولاکتین و… .

البته در کنار آزمایش های هورمونی، تست های دیگری نیز به کار می رود که شامل آزمایش کاریوتیپ برای بررسی کروموزوم های چهارتایی و همچنین تست ژن FMR1 _مربوط به سندرم X شکننده_ می شود.

تشخیص یائسگی زودرس در سونوگرافی

یکی از عوامل تأثیرگذار در یائسگی زودرس، نارسایی تخمدان می‌باشد و این امر توسط آزمایشات متعددی قابل تشخیص است. به طور مثال، در سونوگرافی واژینال، کوچکی تخمدان‌ها و کاهش ذخیره تخمدان‌ها (کاهش تعداد فولیکول‌ها و تخمک‌ها) مشاهده می‌شود که نشانه‌ای از نارسایی مخفی تخمدان در افراد نابارور به حساب می‌آید. البته ناگفته نماند در افرادی که عملکرد تخمدان آنان به صورت مقطعی برگشت می‌کند، احتمال دارد جواب آزمایشات و سونوگرافی‌ها به صورت نرمال نشان داده شود.

یائسگی

درمان یائسگی زودرس

اصلی ترین روش درمان برای این بیماری، هورمون درمانی است. اغلب در این موارد، ابتدا دوزهای پایین هورمون استروژن و پروژسترون و در مواردی تستوسترون تجویز می شود و سپس به مرور دوز آن ها افزایش می یابد. در برخی از موارد استفاده از قرص های ضد بارداری بر هورمون درمانی ارجحیت داده می شود. در کنار دارو درمانی استفاده از برنامه غذایی مناسب، ورزش منظم و عدم استعمال دخانیات نیز می تواند برای بهبود نسبی شرایط این افراد مفید باشد.

به طور کلی برای انتخاب روش درمان و کنترل یائسگی زودرس، یافتن دلیل آن ضروری است. در صورت عدم تمایل بانوان به بارداری، قرص های ضد بارداری دو فاز _حاوی پروژسترون و استروژن_ به کار می رود. همچنین درمان هورمون چرخه ای برای مصرف روزانه استروژن و مصرف ۱۲ تا ۱۴ روزه پروژسترون در ماه، مورد استفاده قرار می گیرد. لازم به ذکر است که این درمان ها معمولاً تا سن ۵۱ سالگی _متوسط سن آغاز یائسگی_ ادامه می یابد.

در خصوص مصرف استروژن باید به این نکته اشاره کرد که این هورمون موجب حفظ تراکم استخوان ها و جلوگیری از تغییرات خلق و خو و نیز خشکی واژن می شود. البته مصرف استروژن به تنهایی، خطر سرطان بافت داخل رحم (اندومتر) را افزایش می دهد؛ لذا باید همراه با پروژسترون تجویز گردد. این درمان اگرچه عملکرد تخمدان ها را احیا نمی کند، اما خونریزی واژینال را ادامه می دهد. ضمناً اثرات مثبت این نوع از درمان هورمونی در زنان جوان، از خطرات آن بیشتر است.

در طی روند مدیریت و درمان یائسگی زودرس، مکمل هایی جهت تأمین کلسیم و ویتامین D مورد نیاز بدن تجویز می شود که البته پیش از آن، تست دانسیته استخوانی برای اندازه گیری تراکم استخوان ها صورت می گیرد.

به این نکته هم باید اشاره نمود که هورمون درمانی در قالب های مختلفی همچون قرص، اسپری پوستی، کرم، برچسب، ژل و درمان موضعی داخل واژن نیز انجام می شود. در کل، قرص های ضد بارداری خوراکی، داروهای ضد افسردگی یا بازدارنده های سروتونین، کرم ها و ژل ها یا روان کننده های غیر هورمونی، فناوری های باروری آزمایشگاهی همچون تخمک اهدایی و… از روش های رایج درمان، مدیریت و رفع عوارض یائسگی زودرس به شمار می رود.

یائسگی زود رس

بارداری با وجود یائسگی زودرس

امکان بارداری برای زنان مبتلا به یائسگی زودرس یا بانوانی که در آستانه این عارضه قرار دارند فراهم است. در واقع از آن جایی که با بروز این مشکل، تخمک گذاری زنان با اختلال مواجه می شود؛ لذا می توان از روش آی وی اف (IVF) و دریافت تخمک اهدایی، نسبت به باروری اقدام نمود. در این میان، سن اهداکننده تخمک نقش مهمی در میزان شانس بارداری دارد.

همزمان با آی وی اف، داروهای هورمونی پروژسترون و استروژن هم تجویز می شود که موجب تقویت رحم می گردد. البته در گروهی از زنان، تنها مصرف همین داروها به باروری کمک می کند و نیازی به عمل آی وی اف نیست.

مدیریت بیماری

در مراحل اولیه یائسگی، باید با مدیریت این فرآیند به کاهش عوارض آن کمک کرد و دوران یائسگی را با کمترین درد، استرس و ناراحتی پشت سر گذاشت. استفاده از درمان های جایگزین هورمون (HRT) با دوزهای پایین و یا هورمون درمانی یائسگی (MHT) _با وجود عوارضی مثل افزایش خطر سرطان سینه  و نیاز به بررسی پزشک_ می تواند به مدیریت یائسگی کمک کند.

یائسگی زود رس

تفاوت نارسایی زودرس تخمدان با یائسگی طبیعی

طبق توضیحات ارائه شده، یائسگی مانع از بارداری (به صورت نرمال و طبیعی) مجدد زنان می شود؛ در حالی که نارسایی زودرس تخمدان ها به اختلال عملکرد آن ها اشاره دارد و اغلب با جایگزینی هورمون قابل رفع است. نارسایی زودرس در برخی علائم همچون خشکی واژن و گر گرفتگی، به وضعیت یائسگی شباهت دارد؛ اما احتمال بیماری های قلبی و پوکی استخوان را نیز افزایش می دهد.

این نکته را هم باید ذکر کرد که نارسایی زودهنگام تخمدان، در اثر افزایش سن زنان به وجود نمی آید و گاهی با ادامه یافتن دوره های قاعدگی _هر چند به صورت نامنظم_، همچنان فرصت بارداری طبیعی را برای بانوان باقی می گذارد.

برای پیشگیری از یائسگی زودرس چه بخوریم؟

رعایت برخی نکات تغذیه‌ای و در پیش گرفتن رژیم غذایی مناسب می‌تواند تا حدی از بروز یائسگی زودرس جلوگیری کند و زمان آن را به تعویق بیندازد. بایدها و نبایدهای تغذیه‌ای درباره پیشگیری از یائسگی زودهنگام به شرح زیر است:

بایدها

  • لبنیات کم‌چرب

تحقیقات نشان داده که مصرف روزانه ۲ تا ۳ واحد از لبنیات کم‌چرب مانند پنیر، ماست و شیر کم‌چرب در زنانی با سابقه خانوادگی یائسگی زودرس، این امر را دست‌کم ۳.۵ سال به تعویق می‌اندازد. درواقع، سطح استروژن خون توسط آنزیم‌های موجود در شیر گاو افزایش می‌یابد و مانع از بروز یائسگی زودرس تخمدان می‌شود.

  • خوراکی‌های حاوی هورمون استروژن

برخی مواد خوراکی همچون گندم سیاه یا چاودار، جو، شبدر، سویا، نخود، لوبیا قرمز و رازیانه حاوی مقادیر زیادی استروژن هستند که بانوان بالای ۳۰ سال با مصرف آن‌ها می‌توانند علاوه‌بر پیشگیری از یائسگی زودرس، عوارض ناشی از یائسگی را نیز تا حد زیادی کنترل نمایند. عمده‌ترین فایده این خوراکی‌ها، پیشگیری تجمع چربی در شکم به کمک افزایش سطح هورمون استروژن بدن می‌باشد.

یائسگی زودرس
  • ماهی

ماهی و به‌ویژه ماهی‌های روغنی دارای مقدار زیادی اسیدهای چرب امگا۳، امگا۶ و امگا۹ هستند که مصرف آن‌ها اثر زیادی در نرم شدن مفاصل و نرمی واژن دارد. بنابراین بانوانی که در معرض عوارض یائسگی زودرس نظیر خشکی مفاصل و همچنین درد حین رابطه جنسی به علت خشکی واژن قرار دارند، با مصرف ماهی به‌صورت ۲ بار در هفته می‌توانند به مقابله با این عارضه بپردازند. مصرف مدوام ماهی و همچنین موادی نظیر لوبیا سبز در مقایسه با پیروی از رژیم غذایی پر از کربوهیدرات، مانع از افت توان باروری خانم‌ها می‌گردد و معمولاً یائسگی را ۳ سال به تعویق می‌اندازد. ضمناً سطح بالای آنتی‌اکسیدان در ماهی‌های چرب و حتی مواد مغذی موجود در سبزیجات سبزبرگ موجب تنظیم هورمون‌های زنانه، محافظت از سلول‌های بدن، جلوگیری از تخریب و آسیب به تخمدان‌ها، ادامه یافتن قاعدگی و… می‌شود.

  • ویتامین D

ویتامین دی ازجمله مواد مؤثر بر جلوگیری از یائسگی زودرس است که دریافت مقادیر زیادی از آن به‌همراه کلسیم، مانع از توقف عملکرد تخمدان پیش از ۴۵ سالگی می‌شود.

  • سایر مواد مقوی

از دیگر مواد غذایی مؤثر بر پیشگیری از بروز یائسگی زودهنگام می‌توان به گوشت گاو، مرغ، بوقلمون، گیلاس، انگور، انواع توت، عدس، نخودفرنگی، نخود، بادام زمینی و لوبیای سیاه اشاره کرد.

نبایدها

  • فتالات‌ها

فتالات به نوعی ماده شیمیایی استفاده‌ شده در ظرف‌های پلاستیکی گفته می‌شود که باعث نرمی و انعطاف این محصولات می‌گردد. نگهداری غذا یا گرم کردن آن در ظروف پلاستیکی با وارد کردن فتالات‌ها به موادغذایی، عوارضی همچون تغییرات هورمونی و یائسگی زودرس را به دنبال می‌آورد. بنابراین باید تا حد امکان از نگهداری غذا به‌ویژه ریختن غذای داغ درون ظروف پلاستیکی یا قرار دادن آن‌ها در مایکروفر خودداری کرد و خوراکی‌ها را درون ظروف شیشه‌ای و استیل ضدزنگ نگهداری نمود.

  • مواد غذایی فریز شده

موادغذایی آماده و فریز شده نیز در اغلب اوقات، درون نایلون‌هایی نگهداری می‌شود که حاوی فتالات است و خطر یائسگی زودتر از موعد را افزایش می‌دهد. بنابراین بهتر است از موادغذایی تازه استفاده نمود یا درصورت لزوم به فریز کردن انواع سبزیجات و گوشت، از محفظه‌های مناسب‌تری استفاده کرد.

یائسگی زودرس
  • نمک

فشارخون بالا ازجمله عوارض یائسگی زودرس و حتی یائسگی طبیعی است که مشکلاتی همچون بیماری‌های قلبی و عروقی را به دنبال می‌آورد. بنابراین افراد دارای سابقه خانوادگی یائسگی زودرس باید تا حد امکان از مصرف نمک و غذاهای فرآوری‌شده حاوی سدیم پرهیز کنند.

  • چای و قهوه

با وقوع تغییرات هورمونی در بدن، ساعت خواب بانوان به هم می‌خورد که اغلب با نوشیدن چای و قهوه یا مواد حاوی کافئین تشدید می‌شود؛ لذا به بانوان در آستانه یائسگی زودرس توصیه می‌گردد که علاوه‌بر کنترل مصرف قهوه و چای و حتی شکلات تلخ، پیش از خواب حدود ۱ الی ۲ واحد لبنیات مصرف کنند تا با افزایش سطح سروتونین مغزشان خواب راحت‌تری داشته باشد.

  • کربوهیدرات

به گفته محققان، مصرف بیش‌ازحد کربوهیدرات‌هایی مانند انواع پاستا، برنج سفید، ماکارونی، نان سفید، کیک، بیسکویت و شیرینی موجب تسریع یائسگی زودرس می‌شود؛ لذا در پیش گرفتن یک رژیم غذایی متعادل و مقوی برای بانوان در معرض یائسگی ضرورت دارد.

سخن پایانی

باوجود اینکه درمان مؤثر و کاملی برای یائسگی زودرس وجود ندارد؛ اما به کمک دارو درمانی، هورمون‌درمانی و مصرف مکمل‌ها می‌توان از تشدید علائم آن جلوگیری کرد. به‌طورکلی، یائسگی پدیده‌ای طبیعی است که هر خانمی دیر یا زود آن را تجربه می‌کند. بنابراین آشنایی با علائم و ویژگی‌های آن و رعایت نکات بهداشتی و مراقبتی می‌تواند تا حد زیادی گذر از این مرحله را برای بانوان آسان سازد.

سوالات متداول درباره‌ی یائسگی زودرس

وجود سابقه خانوادگی یائسگی زودرس چه نقشی در ابتلا به آن دارد؟

اگر در خانواده‌ای یکی از اقوام نزدیک به یائسگی زودرس مبتلا شد، معمولاً به خانم‌های دیگر این خانواده توصیه می‌شود که درصورت مشاهده علائم اولیه این عارضه به پزشک متخصص مراجعه نمایند. درواقع، تشخیص زودهنگام یائسگی زودرس کمک می‌کند که بتوان تخمک‌ها را دوباره فعال کرد یا آن‌ها را برای بارداری‌های آینده فریز نمود. به‌طورکلی بروز یائسگی زودرس _بسته به علل آن همچون دلایل ژنتیکی و…_ در دوران نوجوانی نیز امکان دارد؛ بنابراین هیچ سنی برای آغاز چکاپ توسط متخصص زنان و زایمان زود نیست و باید تا حد امکان، هر خانم تحت معاینه‌های دوره‌ای قرار گیرد.

یائسگی زودرس

تغییرات واژن و دستگاه ادراری پس از دوره یائسگی چگونه است؟

از آنجایی که با آغاز یائسگی سطح استروژن کاهش می‌یابد، این امر موجب نازک شدن و خشکی آستر واژن می‌شود و رابطه جنسی را دردناک می‌سازد. همچنین بخش‌هایی از دستگاه ادراری نظیر پیشابراه خشک و متورم یا تحریک‌پذیر می‌گردد و عوارضی مانند تکرر ادرار یا عفونت مثانه را به دنبال می‌آورد.

علت تغییرات احساسی در دوران یائسگی چیست؟

همان‌طور که ذکر شد، یائسگی با تغییرات خلق‌وخو و احساسات همراه است که ناشی از تغییرات هورمونی در بدن می‌باشد. هم‌زمان با تغییرات احساسی، علائمی نظیر تحریک‌پذیری، احساس عصبانیت و خستگی شدید هم مشاهده می‌شود.

فواید و خطرات هورمون درمانی چیست؟

استفاده از درمان‌های هورمونی نظیر استروژن، برای رفع علائم و عوارض یائسگی به‌ویژه خشکی واژن، گر گرفتگی، تغییرات دستگاه ادراری و… مفید است و خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ (کولون) را کاهش می‌دهد. ضمناً مصرف قرص‌های دارای پروژستین به همراه استروژن، به کاهش مشکلات ادراری کمک می‌نماید. با این حال، از مضرات هورمون‌درمانی باید به رشد آستر رحم، احتمال ابتلا به سرطان آندومتر، افزایش ریسک سرطان پستان، خونریزی مجدد پس از یائسگی و… اشاره کرد.

مطالب پیشنهادی

افزودن دیدگاه