ناباروری در زنان به عنوان یک مشکل جدی، در اثر علل و عوامل مختلفی ایجاد می شود. گاهی اوقات، تشکیل توده هایی به نام کیست می تواند عامل ایجاد مشکلات باروری باشد. اگرچه کیست تخمدان در بسیاری از موارد با علائم و نشانه ای همراه نیست؛ اما باید در اولین فرصت پس از تشخیص و شناسایی، مورد درمان قرار گیرد. اگر می خواهید درباره ی عواملی که ممکن است سبب بروز ناباروری در زنان شود، بیشتر بدانید؛ به صفحه‌ی همه چیز درباره علل ناباروری زنان مراجعه کنید.

کیست تخمدان چیست؟

منظور از کیست تخمدان، تشکیل کیسه هایی حاوی مایع در داخل یا سطح تخمدان زنان است که گاهی با در بر گرفتن چرک و خون، وضعیت خطرناک تری را برای بیمار ایجاد می کند‌.

در واقع، تخمدان ها دو عضو کوچک بادامی شکل در دو طرف رحم هستند که محل تولید تخمک و هورمون های «پروژسترون و استروژن» به شمار می روند. هورمون های زنانه معمولاً به صورت مداوم و تخمک ها نیز در دوره های ماهانه و تا سن مشخصی تولید می شوند. بنابراین زمانی که حداقل یک کیسه از مایعات در درون این بخش شکل گیرد، گفته می شود که فرد به کیست تخمدان مبتلا شده است.

باید گفت که اغلب خانم ها، حداقل یک بار در طول زندگی خود کیست تخمدان را تجربه می کنند که گاهی هیچ گونه علائم و دردی ندارد و پس از مدتی برطرف می شود. اما برخی از کیست ها به ویژه در صورت ترکیدن، وضعیت وخیم تری را ایجاد می کنند و نیاز به پیگیری جدی و درمان فوری دارند.

چند نوع کیست تخمدان وجود دارد؟

کیست های تخمدان انواع مختلفی دارند و بر اساس شکل، مواد تشکیل دهنده و محل قرارگیری شناخته می شوند‌. اصلی ترین انواع کیست تخمدان به شرح زیر می باشد:

کیست تخمدان
  • کیست «پلی کیستیک یا کیست متعدد»، توده هایی خوش خیم که موجب اختلالات هورمونی و نابالغ ماندن فولیکول ها می شود و درمان های متفاوتی دارد. البته این عارضه مانع از بارداری نمی گردد؛ اما باید فرد تحت نظر پزشک قرار گیرد.
  • کیست «لوتئینی» به عنوان توده هایی با جداره صاف و نازک که شکل ساده ای دارد و اغلب به صورت خود به خود برطرف می شود.
  • کیست «آدنوما» از جمله کیست های «موسینوس و سروزی» است که با وجود خطر کم، حجم و ابعاد بزرگی دارند و بر روی پوشش تخمدان ها تشکیل می شوند.
  • کیست «درموئید» منشأ جنینی دارد و در اثر بقایای سلول های بنیادی و مواد ژنتیکی به وجود می آید. لازم به ذکر است که کاهی این کیست ها، حاوی اجزایی از ناخن، عصب، غضروف، دندان، مو و چربی می باشند.
  • کیست «پارااوارین یا پاراتوبال» که در افراد دارای حاملگی نابجا یا ناباروری شیوع بیشتری دارد، با ابعاد بسیار کوچک خود، معمولاً حین جراحی یافت می شود و اثری هم روی باروری نمی گذارد.
  • کیست «اندومتریوما یا اندومتریوز (معروف به کیست شکلاتی)» با قرارگیری پوشش داخلی رحم بر روی تخمدان ها به وجود می آید و با ایجاد درد حین عادت ماهانه، موجب خروج خون قهوه ای و بسیار تیره می شود.
  • کیست «فولیکولی» به عنوان یک کیست ساده، در اثر آزاد نشدن تخمک و یا تشکیل یک فولیکول بالغ به وجود می آید و قطر آن، حدود ۵ تا ۶ میلیمتر می باشد.

علت ایجاد کیست تخمدان در زنان

اگرچه علت دقیق شکل گیری کیست تخمدان در زنان، به طور قطع مشخص نشده است؛ اما به نظر می رسد که عواملی مانند التهاب های خفیف، زمینه های خانوادگی و ارثی، دیابت، رشد نامناسب در دوران جنینی و… بر آن اثرگذار باشد.

شایع ترین کیست های تخمدان، کیست های فانکشنال (Functional ovarian cysts) هستند که در دو گروه جای می گیرند. گاهی در صورت پاره نشدن فولیکول ها در داخل تخمدان و در نتیجه عدم آزادسازی تخمک، مایعاتی درون آنها تجمع می یابد و به کیست فولیکولی (Follicular cyst) منجر می شود. حال اگر با وجود آزادسازی تخمک، بار دیگر کیسه ها بسته شود و محل تجمع خون و مایعات گردد؛ کورپوس لوتئوم (Corpus luteum cyst) یا کیستی موسوم به «جسم زرد» شکل می گیرد.

به طور کلی می توان علل به وجود آمدن کیست تخمدان را در دسته های زیر جای داد:

کیست تخمدان

رشد ناکافی فولیکول ها

عدم رشد فولیکول ها به میزان کافی و ناتوانی در جذب مواد مغذی و مایعات، موجب شکل گیری کیست هایی درون تخمدان می شود.

گسترش بیش از حد لوتئال

منظور از لوتئال، یک واحد عملکردی از تخمدان زنان است که به چرخه قاعدگی مربوط می شود. با طولانی شدن و شدت یافتن خونریزی ماهانه، اختلالاتی در عملکرد تخمدان به وجود می آید که همراه با درد ناشی از شکستن فولیکول ها در رحم، مشکلاتی را نیز در حاملگی ایجاد می کند.

شکسته شدن رگ های فولیکول

در صورت شکستن ناگهانی رگ های خونی فولیکول ها نیز، درد و ناراحتی در ناحیه شکم به وجود می آید و کیست هایی شکل می گیرد که بیشتر مواقع بدون علامت است.

تحریک تخمدان توسط هورمون ها

بالا رفتن سطح هورمون «لوتئینیزه» درون تخمدان ها، اختلال غدد درون ریز بدن و در نتیجه مشکل «پلی کیستیک» را در پی خواهد داشت.

افزایش هورمون گنادوتروپین

افزایش سطح هورمون گنادوتروپین نیز تومورهایی را ایجاد می کند که با تحریک تخمک گذاری به ویژه در دوران بارداری همراه است و زمینه شکل گیری کیست هایی را فراهم می کند.

  • سایر مشکلات

عوامل مختلف دیگری هم می تواند بر روی شکل گیری کیست تخمدان اثر بگذارد که شامل سیگار کشیدن، کم کاری تیروئید و… می شود.

چگونگی تشخیص کیست تخمدان

آزمایش های مختلفی برای تشخیص کیست تخمدان وجود دارد که با بررسی علائم بالینی و نواحی شکمی، وجود این توده های کوچک و مخاطره برانگیز را شناسایی می کند. برخی از مهم ترین تست های تشخیص کیست تخمدان به شرح زیر می باشد:

لاپاراسکوپی (Laparoscopy)

در این روش پس از بیهوشی، میله ظریف و باریک دوربین داری به نام «لاپاراسکوپ» از شکافی وارد بدن می شود و به بررسی تخمدان ها می پردازد که در این صورت، می توان کیست ها را مشاهده و آنها را از طریق جراحی خارج کرد.

سونوگرافی لگنی (Pelvic ultrasound)

در سونوگرافی لگنی به کمک ابزاری خاص می توان ضمن ارسال و دریافت امواج صوتی به بدن، عکس برداری هایی از رحم و تخمدان ها انجام داد و محل و نوع کیست ها را نیز مشخص نمود.

روش تشخیص کیست تخمدان

آزمایش خون

نوعی از آزمایش خون برای اندازه گیری سطح پروتئینی به نام «آنتی ژن سرطان ۱۲۵» به کار می رود که امکان تشخیص سرطان تخمدان را فراهم می کند. ‌البته برخی بیماری های دیگر غیر از سرطان نیز باعث بالا رفتن میزان این آنتی ژن می شود که از جمله آنها می توان به لگن التهابی، اندومتریوز و… اشاره کرد. لازم به ذکر است که این تست خون، بیشتر در صورت مشاهده «کیست جامد» به کار می رود‌.

از دیگر آزمایش های تشخیصی برای شناسایی کیست تخمدان می توان به سی تی اسکن (CT Scan) جهت تصویربرداری مقطعی از بدن، ام آر آی (MRI) برای عکس برداری عمیق با امواج مغناطیسی، آزمایش اولتراسوند، تست بارداری جهت اطلاع از حاملگی، تست هورمون برای سنجش سطح هورمون ها و… اشاره کرد. به علاوه برای تشخیص پارگی کیست تخمدان، مشاهده علائم بالینی و استفاده از سونوگرافی سودمند می باشد.

علائم کیست تخمدان چیست؟

کیست های کوچک و خفیف در تخمدان، اغلب بدون علائم شکل می گیرند و به راحتی قابل تشخیص نیستند. اما از جمله نشانه های مشترک کیست تخمدان که برخی از آن ها نیز نادر است، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

کیست تخمدان
  • درد ناگهانی و شدید در اثر ترکیدن کیست ها
  • احساس درد در ناحیه لگن به ویژه قبل و بعد از پریودی
  • حالت تهوع و استفراغ ناشی از چرخش تخمدان به علت کیست ها
  • ورم، بادکردگی، درد و فشار زیر شکم
  • انسداد روده یا مثانه
  • احساس درد در حین قاعدگی یا رابطه جنسی
  • حساس شدن سینه ها
  • افزایش وزن ناگهانی و بی دلیل و BMI بالای ۳۵
  • احساس درد خفیف در ران و کمر
  • پوست ضخیم و تیره در زیر بغل یا کشاله ران (آکانتوزیس نیگریکانس)
  • خونریزی غیر عادی واژینال
  • آکنه شدید ناشی از بالا رفتن سطح آندروژن
  • نفخ شکم

لازم به ذکر است که برخی از علائم بالا، نادر و برخی نیز هشداردهنده هستند و باید در اولین فرصت، ضمن مراجعه به پزشک درمان شوند.

راه های پیشگیری از کیست تخمدان کدامند؟

به طور کلی، راه قطعی و دقیقی برای پیشگیری از بروز کیست تخمدان وجود ندارد؛ اما می توان با اقداماتی همچون ورزش و پیاده روی روزانه، کنترل وزن، مصرف سبزیجات تازه به جای گوشت در رژیم غذایی، کاهش چربی بدن برای جلوگیری از تولید زیاد استروژن و…، زمینه تشکیل کیست های مختلف را از بین برد. همچنین آگاه بودن از تغییرات غیر عادی چرخه های قاعدگی و انجام آزمایش های مداوم و منظم، کمک زیادی به پیشگیری یا تشخیص زودهنگام کیست تخمدان می نماید.

راه های درمان کیست تخمدان

راه های درمان کیست تخمدان و از بین بردن آن، شامل روش های مختلفی می شود که به کوچک کردن و رفع کیست ها می انجامد؛ از جمله:

  • انجام لاپاراسکوپی برای برداشتن کیست های کوچک و غیر سرطانی
  • مصرف قرص های خوراکی ضد بارداری برای کاهش عملکرد تخمدان و جلوگیری از تشکیل کیست و در نتیجه کاهش خطر سرطان
  • انجام عمل «لاپاراتومی» و برداشتن کیست های بزرگ با برشی در شکم، همراه با عمل هیسترکتومی (رحم برداری) در صورت مشاهده سرطان

باید توجه کرد که در صورت مصرف دارو جهت درمان کیست تخمدان، انجام برخی فعالیت ها مانند یوگا، حرکات کششی و جهشی، آب تنی، دو میدانی و هر نوع فشاری به لگن ممنوع است.

درمان کیست تخمدان

کیست تخمدان و سرطان

این نگرانی در بسیاری از بانوان وجود دارد که آیا کیست تخمدان باعث سرطان می شود؟ باید گفت که اغلب کیست های تخمدان نه در اثر سرطان به وجود می آیند و نه منجر به سرطان می شوند. هرچند برخی سرطان های تخمدان، کیست هایی را در اطراف تومور خود به وجود می آورند؛ اما این وضعیت نادر است و زیاد دیده نمی شود.

کیست تخمدان

نقش کیست تخمدان در بارداری زنان

بسیاری از کیست های تخمدان، مانع از حاملگی نمی شود و مشکلی نیز در باروری زنان ایجاد نمی کند. هرچند برخی کیست ها مانند کیست شکلاتی یا آندومتریوز می تواند امکان باروری را کاهش دهد، اما باز هم به طور قطع مانع از باروری نیست. بدین منظور، باید نسبت به ورزش منظم همراه با اجتناب از مصرف الکل و نوشیدنی های کافئین دار اقدام نمود.

علاوه بر این، عارضه پلی کیستیک نیز با ترشح هورمون های مردانه و ایجاد مشکلاتی نظیر پُرمویی، عادت ماهانه زنان و دختران را مختل می کند و شرایط سختی را برای بارداری به وجود می آورد. لذا دختران و زنان مبتلا به این بیماری باید تحت نظر پزشک قرار گیرند و در کوتاه ترین زمان درمان شوند. اگر تمایل دارید علل اصلی قاعدگی های نامنظم را بشناسید، اینجا کلیک کنید.

لازم به ذکر است که گاهی بانوان برای درمان کیست تخمدان از قرص های ضد بارداری استفاده می کنند. مصرف این قرص ها به طور کلی موجب نازایی بانوان نمی شود؛ اما استفاده طولانی مدت از آنها با نازک کردن اندومتر، مشکلاتی را در باروری زنان ایجاد می کند که بهتر است ادامه دادن این سبک از دارو درمانی، فقط تحت نظر پزشک انجام گیرد. همچنین به منظور افزایش شانس باروری در مبتلایان به کیست تخمدان، انتخاب سبک زندگی سالم و یک رژیم غذایی مناسب، ضرورت دارد.

نکته ای که باید به آن اشاره کرد این است که تشخیص زودهنگام کیست تخمدان با مشاهده علائمی مثل آکنه، نازایی، پرمویی و نامنظم بودن قاعدگی و نیز انجام آزمایش های مربوطه، نقش مهمی در شدت یافتن اختلالات ناباروری دارد. در افراد دارای این مشکل، سطح هورمون هیپوفیزی LH نسبت به FSH بسیار افزایش می یابد و فاکتور AMH تا ۲ برابر، بیش از مقدار نرمال خود می شود. به علاوه در سونوگرافی این بانوان، می توان فولیکول های زیر ۱۰ میلیمتری بسیاری را نیز در اطراف تخمدان ها مشاهده کرد.

آیا کیست تخمدان روی قاعدگی اثر می گذارد؟

رابطه کیست تخمدان و تغییرات قاعدگی بر کسی پوشیده نیست. در واقع، قاعدگی های نامنظم و غیر معمول _مانند خونریزی بسیار کم یا زیاد، فاصله بیش از ۳۵ روز بین دو قاعدگی، عدم پریود شدن برای ۴ ماه یا بیشتر، داشتن کمتر از ۸ بار عادت ماهانه طی یک سال و…_ از جمله شایع ترین علائم کیست تخمدان به شمار می رود.

کیست تخمدان

خطرات و عوارض کیست تخمدان

تشکیل کیست تخمدان داری عوارض و خطراتی است که در برخی موارد، بسیار خفیف و قابل رفع و گاهی اوقات نیز شدید و خطرناک می باشد. کیست های خوش خیم، اغلب بدون علائم شکل می گیرند و خود به خود برطرف می شوند. در‌موارد نادری، ایجاد کیست تخمدان می تواند به سرطان تخمدان منجر شود و گاهی نیز پیچ خوردگی تخمدان را به وجود بیاورد. عدم درمان پیچش تخمدان که ناشی از جابجایی آن به علت کیست های بزرگ است، خطراتی نظیر مرگ بافت های تخمدان را به همراه دارد و پارگی تخمدان و کیست نیز از عوارض نادر این بیماری می باشد که زمینه درد و خونریزی، عفونت و حتی مرگ را ایجاد می کند.

باید اشاره کرد که ایجاد کیست تخمدان، منجر به تشکیل لایه ای همچون آندومتریوز در خارج از رحم می شود که به «آندومتریوم» شهرت دارد و منظور از آندومتریوم، دیواره داخلی رحم است که هر بار شروع به ضخیم شدن می کند و طی عادت ماهانه فرو می ریزد.

علاوه بر این، سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) هم از عوارض شکل گیری کیست تخمدان به شمار می رود. در واقع مبتلایان به این سندرم، با مشکل عدم بلوغ تخمک ها و آزادسازی آنها مواجه هستند. تخمک ها به دلیل ترشح بیش از حد هورمون های مردانه در این زنان، امکان آزاد شدن از فولیکول را ندارند و در نتیجه، فولیکول ها با تجمع در تخمدان ها موجب بزرگ شدن این بخش و تشکیل توده های خوشه ای به نام کیست می شوند.

علائم پارگی کیست تخمدان

پارگی کیست تخمدان به عنوان یک مشکل جدی و خطرناک، بیشتر در کیست های بزرگ علائم خود را نشان می دهد و شامل موارد زیر می شود:

  • نفخ و سوزش معده
  • خونریزی داخلی
  • احساس درد ناگهانی در یک سمت بدن
  • دردناک بودن ناحیه شکم و کمر
  • حالت تهوع و استفراغ
  • افزایش شکاف شکمی
  • دردناک بودن مقاربت و رابطه جنسی
  • احساس درد در حرکات روده
علائم ترکیدن کیست تخمدان

نکته پایانی

نهایتاً اگر هیچ یک از مراقبت های خانگی، درمان های دارویی و یا جراحی برای برداشتن کیست ها جوابگو نباشد، به منظور بارداری می توان از روش های کمک باروری مثل لقاح آزمایشگاهی یا عمل آی وی اف (IVF) استفاده نمود. طی این تکنیک، تحریک تخمدان ها با تزریقات هورمونی انجام می پذیرد و با خارج کردن و بارور نمودن آنها در محیط آزمایشگاه، جنین به داخل رحم انتقال می یابد.

مطالب پیشنهادی

افزودن دیدگاه